De discussie over kunstmatige intelligentie in de journalistiek gaat nog steeds vooral over de technologie. Kan AI artikelen schrijven? Mag een redacteur ChatGPT gebruiken? Hoe voorkomen we hallucinaties? Welke functies verdwijnen en welke blijven bestaan?
Dat zijn begrijpelijke vragen, maar zij leiden af van de ontwikkeling die werkelijk bepalend wordt. AI verandert niet alleen hoe journalistiek wordt gemaakt. Zij verandert de informatieomgeving waarop journalistieke oordeelsvorming rust. Daarmee verschuift de opgave van technologie naar governance.
In mijn artikel van afgelopen zaterdag besprak ik de situatie in de Verenigde Staten met een doorkijkje naar Nederland. Vrijwel alle nieuwsorganisaties gebruiken AI en ook in Nederland zal het zonder twijfel een heel hoog percentage zijn. Veel nieuwsorganisaties werken daarom inmiddels aan richtlijnen voor verantwoord AI-gebruik. Dat is noodzakelijk, maar onvoldoende. De veel belangrijkere vraag is wie de informatieomgeving bestuurt waarin journalisten hun afwegingen maken. Welke informatie bereikt de redactie? Welke bronnen krijgen prioriteit? Welke verbanden worden gelegd voordat een journalist überhaupt begint te schrijven? Zodra AI een steeds groter deel van die informatieomgeving vormgeeft, wordt het besturen ervan een strategische verantwoordelijkheid.
Dat raakt aan veel meer dan de redactionele operatie alleen. Information Governance gaat uiteindelijk over publiek vertrouwen, organisatorische weerbaarheid, concurrentiekracht en de onafhankelijkheid van een titel op de lange termijn. Een organisatie die haar informatieomgeving werkelijk begrijpt, neemt betere journalistieke beslissingen omdat zij over meer situationeel bewustzijn beschikt dan organisaties die uitsluitend kijken naar de zichtbare output. Informatie wordt daarmee niet langer alleen een product dat gepubliceerd wordt, maar een strategische infrastructuur waarop de gehele organisatie rust.
Juist daar ontstaat ook een nieuw concurrentievoordeel. Generatieve AI maakt het produceren van teksten steeds goedkoper en toegankelijker. Naarmate iedere redactie over vergelijkbare modellen beschikt, verdwijnt het onderscheid steeds meer uit de uiteindelijke kopij. Het duurzame verschil ontstaat dan stroomopwaarts: in de kwaliteit van de vragen die een redactie stelt, in de integriteit en diversiteit van haar bronnen, in haar vermogen patronen te herkennen voordat anderen dat doen en in de weerbaarheid van de systemen waarop dat alles is gebaseerd. Information Governance beschermt precies dat vermogen, terwijl veel organisaties nog proberen de onderdelen te optimaliseren die steeds minder onderscheidend zijn.
Dat vraagt om andere bestuursvragen dan we tot nu toe gewend waren. Weten we van welke AI-leveranciers we afhankelijk zijn geworden? Hebben we zicht op de concentratie van technologie? Begrijpen we hoe modelkeuzes de journalistieke uitkomsten beïnvloeden? Beschermen we de kennis die redacties opbouwen met prompts, methodieken en AI-workflows? En kunnen we blijven functioneren wanneer een cruciale AI-dienst wegvalt? Dat zijn geen technische details, maar strategische vragen die bepalen hoe onafhankelijk een nieuwsorganisatie in de toekomst werkelijk nog is.
Governance wordt vaak gezien als iets dat innovatie afremt. Bij Information Governance is precies het tegenovergestelde waar. Door strategische aannames expliciet en meetbaar te maken, ontstaat juist de ruimte om sneller en bewuster te vernieuwen. Organisaties die weten waarvan zij afhankelijk zijn, kunnen sneller experimenteren omdat zij hun eigen kwetsbaarheden begrijpen. Niet hoop, maar inzicht wordt dan de basis voor innovatie. Dat maakt governance niet tot een rem op verandering, maar tot de voorwaarde om met vertrouwen te kunnen versnellen.
We zouden daarom niet meer moeten discussiëren óf AI onderdeel wordt van de journalistiek. Die vraag zal dan net zo achterhaald zijn als de vraag of redacties internet zouden moeten gebruiken. Het debat zal uitsluitend nog gaan over hóé AI wordt bestuurd en hoe organisaties de regie houden over de informatieomgeving waarop hun journalistieke kwaliteit uiteindelijk rust.
Als we die governancekaders pas ontwikkelen wanneer AI volledig is verweven met onze redacties, zijn de afhankelijkheden al ontstaan en wordt bijsturen aanzienlijk moeilijker. Governance heeft immers niet als doel achteraf te verklaren wat er is gebeurd. Governance bestaat om ervoor te zorgen dat organisaties nog kunnen kiezen voordat die keuzevrijheid ongemerkt verdwijnt.
Om die discussie te stimuleren heb ik een management game ontwikkeld voor bestuurders, uitgevers, hoofdredacteuren en toezichthouders in de media. Speel de online management game op https://eighteen-months.newsintelligence.ai en kijk hoe jullie ervoor staan.
