Actualiteitenprogramma’s waren de visitekaartjes van de omroepverenigingen. Tot halverwege de jaren 90 waren de omroepen en hun nieuwsprogramma’s duidelijk geprofileerd. Ze vertegenwoordigden een maatschappelijke stroming en analyseerden het nieuws vanuit een eigen visie. De feiten vormden altijd het uitgangspunt, maar de duiding kwam voort uit een ideaalbeeld van de samenleving, zoals de betreffende omroep dat voor ogen had. En hoewel de zuilen wankelden, bleef de herkomst nog lang in het bloed van deze rubrieken zitten. Drie betrokkenen blikken terug op de hoogtijdagen van de actualiteitenprogramma’s.
Televisie van Toen en Nu
[door Cees van der Wel]
Cees van der Wel maakte sinds de jaren 80 verslagen voor AVRO’s Televizier en was van 1996 tot 1998 eindredacteur.
Een oorlog, een conflict, een ramp: de ellende kan pas beginnen wanneer een verslaggever van AVRO’s Televizier aan het front verschijnt. Vooraan staan bij de wereldgeschiedenis is het doel. Meeschrijven aan een volgend hoofdstuk van de wereldgeschiedenis. Kijkers en budget genoeg. AVRO’s Televizier (1951-1996) had een reputatie hoog te houden. Fons van Westerloo bij de Amerikaanse uittocht in Vietnam. Jaap van Meekren die Nederland moralistisch uitlegde hoe de wereld in elkaar stak. Pieter Varekamp met Miep Gies. Voorbeelden te over. Ik duik in de Schatkamer van Beeld & Geluid en zie pareltjes langskomen. De presentatieteksten van Karel van de Graaf en Ria Bremer mochten nog de lengte hebben van een iets te dik uitgevallen streekroman. Veel van de reportages zijn het bekijken nog meer dan waard: beeldtechnisch en inhoudelijk. De onderwerpen? Een kwartier vonden wij wel erg kort. Dan volgden onderhandelingen met eindredacteur Bart in ‘t Hout en gaf hij al snel toe: “Okay, 25 minuten dan”. We deden niet aan CAO’s. Op dinsdagochtend thuiskomen, monteren, ‘s avonds uitzending en uiterlijk donderdag naar een volgend buitenland. Vuile was mee in de koffer. Kon ook wel in een volgend hotel worden gestoomd. We volgden de wereldgeschiedenis en die was niet te vangen in een 36-urige werkweek. Saddam Hussein bleek niet bereid te wachten met het van de kaart vegen van Israël tot wij ter plekke waren. Niet zelden zaten collega’s van Achter het Nieuws, Brandpunt en Televizier in hetzelfde vliegtuig naar dezelfde brandhaard. Wij business class. En die arbeiders en katholieken simpelweg economy. Liberaal onderscheid moest er zijn. Mijn herinneringen dateren uit de jaren 80 en 90 toen ik er als verslaggever en later eindredacteur werkte. De verhalen van Televizier waren vaak onderscheidend. Filmischer en volop ruimte voor lange verhalen. Dat vonden wij toch in ieder geval. De collega’s van Brandpunt schamperden wel dat wij het ruwe materiaal uitzonden. Zij stampvoetten veel meer in hun verhalen. Achter het Nieuws was eigenlijk de journalistiekste van de drie en Koos Postema mocht nog gewoon Caballero rokend presenteren. Maar de verhalen hadden wel impact. Dat vonden wij tenminste en dat werd gestaafd door extreem hoge kijkcijfers. Waarom die zo hoog waren? Er waren immers nog geen commerciëlen. De zuilen wankelden, maar bij al die actualiteitenrubrieken zat de herkomst nog in het bloed. Achter het Nieuws had altijd sociaal-democratisch gelijk. Brandpunt verkondigde de katholieke moraal. En Televizier nam veelvuldig liberale bochten. Voor minder dan twee miljoen kijkers deed geen van de legendarische rubrieken het. Wij zochten bij voortduring naar oorspronkelijkheid. Als Mandela vrijkwam: niet naar hem, maar naar enge aanhangers van apartheid. Bij Amerikaanse verkiezingen niet naar de topkandidaten, maar naar een kansloze onafhankelijke kandidaat. Altijd op zoek naar – zoals we dat noemden – gekantelde invalshoeken. Het is er niet meer. Televizier werd Netwerk, werd EenVandaag. Oorspronkelijkheid is daar inmiddels ver te zoeken. Verslaggevers staan hun onderwer – pen in de weg: “Hier achter mij…”. Duik in de Schatkamer van Beeld & Geluid en zie uren aan bewijsmateriaal hoe het toen kon.
Achter het Nieuws
[door Joop Daalmeijer]
Joop Daalmeijer werkte tussen 1972 en 1985 bij VARA’s Achter het Nieuws. Daarna ging hij naar Veronica en vervulde hij bestuursfuncties bij oa FilmNet, RTL, Canal+, NPS en de Wereldomroep.
Achter het Nieuws van de VARA heeft een linkse signatuur met verslaggevers die het land en de wereld intrekken. Om reportages te maken over demonstraties tegen vervui – lende industrie in Normandië, de oorlog in Angola, de Baader-Meinhofgroep in Duitsland. Over progressieve katholieken die zich keren tegen de benoeming van Ad Simonis tot aartsbisschop. Onderwerpen worden vooraf gemeld bij het NOS-claimbureau: de VARA claimt verkie – zingen in West-Duitsland met aandacht voor de SPD. Een ander actualiteitenprogramma mag datzelfde onderwerp dan niet maken. Of: Zweden sluit kerncentrales. Ik heb dat onderwerp gedraaid. We komen tijdens de productie uit een stilgelegde kerncentrale, waar we met veel moeite binnen mochten filmen. Als we wegrijden zien we in de verte een cameraploeg met een verslaggever die een standupper maakt. We lopen op hen af. Het blijkt een collega te zijn van Hier en Nu, die ondanks de claim van de VARA, hetzelfde onderwerp maakt. Studiogesprekken zijn in die tijd kort. De focus ligt op de reportage. Eerst gedraaid op 16mm-film, met eigen cameramensen van de omroep, later op video. De verschillende actualiteitenprogramma’s onderscheiden zich door de gekozen onderwerpen. Bij een sta – king in de Rotterdamse haven is Achter het Nieuws aanwezig. Bij een conflict binnen het VVD-bestuur maakt Televizier een reporta – ge. Brandpunt heeft vooral sterke buitenland verslaggevers. Ze interviewen bijvoorbeeld keizer Haile Selassie van Ethiopië. De Nederlandse ambassadeur stelt de ploeg voor aan de keizer. Cameraman Piet Kaart schudt de vorst de hand en zegt: “Dag meneertje Koekepeertje.” De diplomaat is verbijsterd, de keizer glimlacht vriendelijk. Voor Achter het Nieuws ga ik in 1978 naar Argentinië. Op het Plaza de Mayo filmen we een demonstratie van de Dwaze Moeders. Hun kinderen of mannen zijn gevangen gezet door Videla. Verdwenen. Een vrouw pakt de camera en smeekt:”Help ons, u bent onze laatste hoop.” De reportage gaat de hele wereld over. Van BBC tot NBC. En wordt gebruikt in de speelfilm The Two Popes . De presentatoren zijn bekende Nederlanders. Mensen met gezag. Jaap van Meekren aan de rechterkant en W.L. Brugsma bij Achter het Nieuws aan de linker zijde. Het zijn geen duiders, maar in studiogesprek – ken zijn ze scherp en vertegenwoordigen standpun – ten. Het zijn immers journalisten van een omroep met kleur. Aan de presentatoren, aan de verslaggevers en aan de inhoud van onderwerpen herkennen de kijkers de omroep. En zo is het Nederlandse omroep bestel ook opgezet, voortkomend uit verzuiling. Iedere kleur zijn eigen omroep. Niet alleen politiek, maar ook religieus. Niet één reformatorische omroep, maar twee: NCRV en EO. En de IKON daar nog als koepeltje overheen, ook met een eigen, kleinere actualiteitenrubriek: Kenmerk. Dat programma maakt een reportage in El Salvador. Vier journalisten lopen in een hinderlaag en worden tijdens het werk gedood. Koos Koster, Jan Kuiper, Joop Willemsen en Hans ter Laag. Nederland en de wereld zijn geschokt. Pas in 2025 zijn drie Salvadoraanse militairen veroordeeld voor deze moord.
Brandpunt
[door Ton Verlind]
Ton Verlind was achtereenvolgens verslaggever, presentator, eindredacteur van Brandpunt in de periode 1979 – 1992. Daarna tot 1995 hoofd informatieve programma’s tv en van 1995 – 2007 mediadirecteur bij de KRO. Hij is nu mediaondernemer en onafhankelijk journalist voor oa Spreekbuis.nl
Brandpunt was het visitekaartje van de KRO. De feiten vormden altijd het uitgangspunt, maar de duiding kwam voort uit een ideaalbeeld van de samenleving, zoals de KRO dat voor ogen had. Zo leverde Brandpunt een belangrijke bijdrage aan de emancipatie van katholieken. Het programma liet zien dat er naast de opvattingen van de pastoor en de KVP ook andere visies bestonden. Verslaggevers stelden zich kritisch op tegenover de politieke en religieuze vertegenwoordigers van hun eigen achterban. Dat leidde achter de schermen soms tot stevige conflicten, maar leverde ook waardering op van een publiek dat zich door die kritische houding vertegenwoordigd voelde. De actualiteitenrubrieken waren populair om dezelfde reden waarom onafhankelijke nieuwsmakers op sociale media nu succes hebben: ze hadden een sterke band met hun eigen publiek en besteedden aandacht aan onderwerpen die voor hun achterban herkenbaar waren. In de beginperiode, tussen 1965 en 1975, ontsloot Brandpunt letterlijk de wereld. Verslaggevers reisden naar brandhaarden en deden verslag uit eigen ervaring. Zo zag het Nederlandse publiek de hongersnood en de oorlog in Biafra door de ogen van Aad van den Heuvel en maakten journalisten als Willebrord Nieuwenhuis de dictaturen in Latijns-Amerika en de Vietnamoorlog invoelbaar. We beleefden de sluiting 1967: Het hele team van de Berlijnse Muur via beelden van Brandpuntcameraman Piet Kaart en in november 1989 ook weer het openen van de muur, live verslagen door verslaggever Peter Tetteroo. Het waren ‘onze mensen’ ter plaatse. Daardoor werd het vaak abstracte buitenlandse nieuws tastbaar. Die reportages waren zo exclusief dat verslaggevers van kranten soms op Schiphol stonden te wachten om een teruggekeerde Brandpunt-ploeg direct te spreken. Naarmate televisie gewoner werd, verdween die exclusiviteit. Toch bleven de actualiteitenprogramma’s voor veel kijkers vaste ankerpunten. Ook nu, vele jaren later, word ik nog regelmatig aangesproken door mensen die met waardering terugkijken op Brandpunt. Na 1980 veranderde de televisiejournalistiek ingrijpend. Elektronische camera’s, satellietverbindingen en later live-uitzendingen maakten het mogelijk veel sneller verslag te doen. Nieuws werd overal beschikbaar. Daarmee verdween een deel van de mystiek rond de actualiteitenrubrieken. Hun onderscheidende kracht lag voortaan vooral in de beeldende kwaliteit van reportages. Helaas zijn de budgetten daarvoor in de loop der jaren sterk uitgehold. In actualiteitenprogramma’s zag je daardoor veel talking heads: radio op televisie. Die ontwikkeling is de televisiejournalistiek niet ten goede gekomen. De programma’s lijken tegenwoordig sterk op elkaar, zowel in onderwerpkeuze als in vorm. De hechte band met het publiek is grotendeels verdwenen. Verslaggevers zijn weliswaar snel ter plaatse, maar hebben vaak te weinig tijd om grondig onderzoek te doen. Vele malen per dag hoor je nu dezelfde verhalen. Het verschil tussen Brandpunt, Televizier, Achter het Nieuws en Hier en Nu zat vooral in hun vertrekpunt. Brandpunt keek vanuit een katholieke achtergrond, met nadruk op gerechtigheid, solidariteit en emancipatie. Dat kwam tot uitdrukking in onderwerpkeuze en de manier waarop onderwerpen werden gemaakt. De rubrieken vulden elkaar zo aan. Televizier, onder leiding van Jaap van Meekren, had een duidelijk liberale signatuur. Achter het Nieuws was nauw verbonden met de socialistische gemeenschap. Hier en Nu bewoog zich op hetzelfde terrein als Brandpunt, maar koos een andere benadering: kritisch waar nodig, maar uiteindelijk loyaal aan het gezag. Brandpunt was rebelser en schuwde de confrontatie niet. Wie herinnert zich niet Willibrord Frequin, die in jacquet tijdens een officiële bijeenkomst met draaiende camera op prins Bernhard afstapte en hem de vraag stelde die niemand anders durfde te stellen: “Hoogheid, hebt u geld aangenomen van Lockheed?”
Dit artikel is afkomstig uit de nieuwe editie van Recorder Magazine.
