Mark Zuckerburg, u weet wel, van Meta, Instagram, Facebook, hoort in de gevangenis. Nou nou, hoho, dit gaat wel ver, hoor ik sommigen van u denken –het gaat hier vanavond toch om vrijheid? Ik was het niet die dit zei over Mark Zuckerberg, ook al had ik het kúnnen zijn. Het was Maria Ressa.
Ze zei het kort geleden op een kleine bijeenkomst van de LimeLight Foundation waarvan ik voorzitter ben: een stichting die overal in Europa onafhankelijke journalisten en journalistiek steunt. Ook hier: vooral jonge mensen. Maria is niet zo groot, komt tot hier. Vriendelijke, glimmende ogen. Ze is journalist. U zult haar vermoedelijk niet kennen.
Maria Ressa kreeg, in 2021, de Nobelprijs voor de Vrede.
De Nobelprijs voor een journalist, pas de tweede keer ooit (ik reken zelf inmiddels nergens meer op). Voor haar journalistieke werk. Verhalen die belangrijk zijn. Die gesjoemel en complotten en handigheidjes en corruptie en machtsmisbruik onthullen. Zij moet werken onder druk van allerlei rechtszaken, onzinnige belastingmaatregelen, persoonlijke bedreigingen. ‘How to stand up to a dictator’, heet haar autobiografie.
Het zijn niet alleen de elkaar opvolgende dictators waartegen Maria zich verzet. De Filipijnen, waar ze vandaan komt, waren al vroeg een speeltuin voor de algoritmes van Facebook. Voor, uiteindelijk, leugens, fakenieuws, haat, gif. En versplintering van de samenleving. Bewust losgelaten, bewust aangestuurd. Zuckerberg dus.
De Filippijnen zijn natuurlijk ver weg. Op die bijeenkomst met Maria was ook Matthew Caruana Galizia. Zijn moeder Daphne is vermoord; een autobom. Daphne was researchjournalist en bezig met onderzoek naar de corrupte handelingen van een louche zakenman en zijn banden met de machthebbers. En dat was op Malta, al behoorlijk dichtbij.
Een autobom is wat explosiever dan een algoritme, maar beide kunnen dezelfde doelen dienen: geloofwaardige informatie vernietigen. U kent wellicht de uitdrukking ‘flooding the zone with shit’. Hij is van Steve Bannon, een van de mannen die Trump aan zijn overwinningen hebben geholpen.
Flooding the zone with shit. Zoveel leugens en valse verhalen rondpompen, dag in dag uit, dat de werkelijkheid, de ware feiten wegspoelen. Dat er zoveel twijfel en verdeeldheid op een samenleving wordt losgelaten dat een feit, in al zijn bescheidenheid kloppend en vastgesteld, niet langer herkend wordt ook als het direct voor je neus staat.
De platforms, Facebook van Zuckerberg, X van Elon Musk, zijn de grote gangmakers. Zij zouden poortwachter moeten zijn, zoals de grote nieuwsorganisaties dat pretenderen en vaak waarmaken, maar ontkennen iedere verantwoordelijkheid voor wat er op hun platforms gebeurt. Hun algoritmes maken hen rijk; die hebben hun oorspronkelijke onschuld verloren. Ze zaaien haat, verspreiden leugens, vallen de journalistiek, de rechtspraak, de wetenschap aan. Het is een lang en sluipend proces, dat ons soort samenlevingen aantast. Digitale betonrot. En dan moet de echte impact van AI nog komen, met al zijn mogelijkheden maar ook vernietigende invloeden.
Zuckerberg, Musk, Thiel, Bezos, Sam Altman; de TechBro’s. Ze geloven kennelijk niet meer in ons soort democratische samenlevingen, ons soort vrijheid. Voor mij zijn ze geen TechBro’s maar T-Rexes, TechTators. Ze verdélen verhalen om te héérsen en ze zijn niet bij de landsgrenzen gestopt. Er zijn ongetwijfeld mensen die hun platforms wél pruimen. Die vinden dat het goed is dat zij ‘alternatieve feiten’ naar voren brengen. Maar alternatieve feiten bestaan niet. Alternatieve feiten heten leugens. Er bestaan wel alternatieve opvattingen: pluriformiteit. Maar ook die opvattingen beginnen, horen te beginnen, bij diezelfde feiten. De gevoelstemperatuur mag voor u en voor mij en een heleboel anderen verschillend zijn, de werkelijke temperatuur is gewoon … graden.
Wat is het antwoord? Het doet me denken aan de tolerantieparadox van Karl Popper. Onze in essentie tolerante, democratische samenleving, kan ten onder gaan omdat hij anti-democratische krachten aan de macht kan brengen. Zo draagt de democratie (en de rechtsstaat) dus zijn eigen ondergang in zich mee. Er kan alleen iets aan gedaan worden als we intolerant zijn tegen de intoleranten. En ook hier moet de journalistiek een eigen antwoord vinden: het enerzijds/anderzijds, die plek in de talkshows, het overnemen van woorden als ‘omvolking’ en ‘remigratie’ zonder de ware lading en bedoelingen te onthullen, dat werkt niet. Het moet harder. Duidelijker. Met de juiste context. Feitelijk.
