Sommige verhalen bij de radio blijven verborgen voor de luisteraar, soms maar beter, soms ook jammer ter lering ende, vooral, vermaak. Het zijn de verhalen van programmamakers en technici die zich achter de kuchknop afspelen in een radiostudio, op locatie of een aanverwante omgeving. Elke maand een nieuw bericht van achter die knop, mogelijk door de tijd niet meer geheel accuraat, licht afgezwakt of aangesterkt.
Hilversum 3 bestond al wel, Spotify nog niet. Maar in de vorige eeuw bestond er in Hilversum al wel een muziekcollectie, mooier dan Spotify: de NOS Fonotheek in het Muziekpaviljoen op het MediaPark te Hilversum. Die complete collectie had een naam: Fonos, de logische samentrekking van Fonotheek en NOS.
In november 1984 verscheen er een NOS-brochure over het Muziekpaviljoen, samengesteld door Ton Verver, toenmalig Studiochef van dat gebouw. Daarin lezen we een verhandeling over de afdeling Handelsplaten van de Fonotheek, een kort stukje daaruit:
“45.000 mono singles en 26.000 stereosingles maken deel uit van de collectie. Om te voorkomen dat een gewenste plaat er niet is, omdat een collega-programmamaker het exemplaar al heeft geleend, moeten we voornoemde getallen tenminste met 2 vermenigvuldigen. Ook 3 of 4 gelijke exemplaren is echter geen uitzondering.”
En ook: “De afdeling inkoop Handelsplaten zorgt onder andere voor de aankoop van nieuwe grammofoonplaten. Deze worden getimed en van speciale stofvrije NOS-hoezen voorzien”
Voordeel van die stofvrije hoesjes was, de naam doet het reeds vermoeden, dat de singles stofvrij werden bewaard. Nadeel was dat bij de singles de hoesjes op die manier definitief gescheiden werden van het origineel. Van de Lp’s werden de hoezen wel zorgvuldig bewaard, die waren ook op aanvraag beschikbaar.
Eind 2006 werd door Koningin Beatrix het kleurrijke gebouw Beeld & Geluid (B&G) geopend. Dat gebouw staat op roepafstand van het Muziekpaviljoen, de toenmalige locatie van die Fonotheek. De complete collectie van Fonos verhuisde vervolgens naar B&G. Daar was het nog enkele jaren mogelijk voor omroepmedewerkers platen te lenen, maar ook die tijd ging voorbij. De hele verzameling vond een plekkie in een van de 50 kelderdepots van B&G. Daar kon niemand meer bij (nou ja… bijna niemand…).
Maar, oude tijden gaan herleven! Fonos komt terug, in 2027 opent B&G (Beeld & Geluid) in het centrum van Hilversum een dependance onder de noemer Fonos. De hele collectie, van vinyl tot cd, is inmiddels naar dit nieuwe onderkomen verhuisd in het voormalige winkelpand van BCC op de Kerkbrink.
Rob Stenders is en was groot muziekliefhebber. Graag wilde hij destijds zijn persoonlijke vinylcollectie compleet maken, vooral met 45-toeren plaatjes. De platenzaak bestond al wel, maar Discogs nog niet. Bepaalde singles die hij niet kon vinden in de bakken van de platenzaak, vond hij probleemloos in het vinylbestand van de Fonotheek. Gewenste plaat zoeken in de eindeloze kaartenbakken (van elke plaat was er een apart kaartje), later met samengeknepen oogjes turen naar microfiches op bijbehorend leesapparaat en nog later via de pc. Vervolgens een formuliertje invullen met het juiste plaatnummer en een nijvere medewerk(st)er van de Fonotheek viste de juiste plaat uit een van de rekken.
Nadeel, binnen twee weken moeten geleende objecten weer netjes ingeleverd worden. Daar dacht Rob anders over, hij vertelde:
“Ik heb inderdaad liedjes gestolen, maar de basisgedachte was wel, moet wel dubbel in de Fonotheek zitten. Ander deed ik het niet. Twee slachtoffers: ‘Highways of my Life’, Isley Brothers en ‘Falling in and out of Love’, Johnny Nash. Mijn idool Leo van der Goot draaide die elke uitzending en die plaat was nergens te vinden. Het heeft lang geduurd voordat ik hem op cd kon vinden, later nog. Was een beetje uit de obscure tijd van Johnny Nash. Dus die heb ik gestolen. Maar er waren meer exemplaren! En ja, ik heb er ook flinke boetes voor moeten betalen, maar die had ik ervoor over.”
Rob kan gerust zijn, van elke single waren inderdaad meerdere exemplaren aanwezig, meestal drie. Logischerwijs voorzien van een letter, er waren van de meeste singles een A-, een B- en een C-exemplaar beschikbaar. Zie de foto hieronder voor een voorbeeld van een C-exemplaar.
Het fonotheeknummer van ‘Falling in and out of Love’ is S-45 39545, teruggevonden op een van de microfiches. De Hoofdletter S geeft duiding dat het een stereosingle betreft. Mono singles moesten het doen met alleen een nummer, ook geen letter M. Als het goed is, zijn er nog zeker twee exemplaren met het nummer S-45 39545 aanwezig in de collectie Handelsplaten. Dat kunnen we volgend jaar controleren bij Fonos.
Rob vertelde dat hij flinke boetes moest betalen. Dat klopt wel, in het document ‘Spelregels rond de uitleen van Fonotheek-materiaal’ uit 1991 lezen we:
“De uitleentermijn bedraagt maximaal twee weken. Tenzij het geleende materiaal nodig is voor een andere lener, is verlening mogelijk met één week. Als u het geleende materiaal niet op tijd terugbrengt, zal de Fonotheek u een aanmaning sturen om het geleende materiaal alsnog binnen 8 dagen te retourneren. Blijft u dan nog in gebreke, dan zal de Fonotheek tegen vastgestelde tarieven kosten, onder meer voor de vervanging, in rekening brengen. Daarnaast bent u een boete van Fl. 100,- verschuldigd.
Een eenmaal berekende boete zal niet meer worden gecrediteerd. De tarieven zijn als volgt vastgesteld: single: Fl.15,-, lp: Fl.40,-, cd: Fl.75.-“.
Dat zou betekenen dat Rob destijds voor de plaat van Johnny Nash Fl.115,– betaald heeft. Op Discogs zijn diverse 45-toeren exemplaren van ‘Falling in and out of Love’ te vinden voor een bedrag vanaf €9.95, vrij van boete en mét de originele single-hoes.
Tot op de dag van vandaag is een erfenis uit de Fonotheektijd terug te vinden bij NPO Radio 2. Zoals hierboven beschreven bestond er destijds een afdeling inkoop Handelsplaten bij de Fonotheek van de NOS. in de muziekcomputer van Radio 2 is een map te vinden met de naam ‘HPlaten’ de afkorting van Handelsplaten. Die benaming verwijst dus naar voornoemde afdeling. In het mappie ‘HPlaten’ staan momenteel ruim 48.000 titels.
Sluiten we af met een verantwoord bruggetje naar Robs idool: Leo van der Goot.
In de podcast ‘Dit Was De Radio’ van 3 oktober 2023 vertelt Leo waarom de plaat ‘Falling in and out of Love’ van Johnny Nash zijn vaste uuropener werd:
“Waarom startte van der Goot zijn programma’s tussen 7 en 9 op Hilversum 3 in de jaren ’80 altijd met ‘Falling in and out of Love’ van Johnny Nash? Nou, heel simpel, de eerste verklaring is de volgende. Ik draaide hem de eerste dag omdat ik het een heerlijke plaat vind die werkelijk het leven meteen áánzet. En de volgende week kwam ik op het laatste moment de studio binnen, dat was niet mijn gewoonte, maar ja de mens is druk hė…
En toen sta ik daar en dacht, ojéé m’n eerste plaat, wat moet mijn eerste plaat zijn?
Adje Bouman die zegt tegen me: ‘Goot doe je die van vorige week, da’s leuk!’
En toen was het verder loos, waarom doe ik dit niet elke week? En dat heb ik gedaan op vele radiostations in vele radioprogramma’s! Maar er is nóg een reden. Luister naar de titel, ‘Falling in and out of Love’. Dus, steeds verliefd worden en toch weer niet verliefd zijn. Dat is mijn relatie met radio, voor altijd verliefd op radio, nooit níet verliefd op radio, altijd heilig geloofd in radio, altijd radio willen blijven maken. Da’s mijn verhaal, en daarom ‘Falling in and out of Love’ dus.”
Foto: op 25 juli 1975 leende dj Chiel Montagne bij de Fonotheek de single ‘Mr. DJ’ van Aretha Franklin. Fonotheeknummer S45-7326. Duidelijk te zien dat het hier het C-exemplaar betrof. De letter S voorafgaand aan het Fonotheeknummer betekent dat het een stereoplaat betreft.
Volgende maand Kuchknop 59.
Het verhaal over een wekelijkse verhuizing om een complete radiostudio op te bouwen in een Gebouw met hoofdletter.
sybrand.verwer@gmail.com
