Zonder vertrouwen verliest nieuws de interesse van de burger en verwordt het tot ruis. En die neergang in vertrouwen gaat hard als we het jaarverslag van het Commissariaat voor de Media erbij pakken.
Juist in die context ontstaat ruimte voor een herwaardering van klassieke journalistieke principes, maar dan in een nieuwe, meer expliciete vorm. Die herwaardering beweegt zich in drie richtingen:
- Een eerste richting is wat in technische kring ‘attestation’ wordt genoemd. In essentie gaat het om het vermogen om aan een artikel een verifieerbare herkomst mee te geven: wie heeft het gemaakt, op basis van welke bronnen, en hoe is het sindsdien bewerkt. Niet als garantie van waarheid, maar als een controleerbare keten van totstandkoming. In een tijd waarin synthetische media en AI-gegenereerde teksten steeds moeilijker te onderscheiden zijn van menselijke productie, kan zo’n herleidbaarheid een belangrijk ankerpunt vormen.
Voor redacties betekent dit niet alleen dat zij zorgvuldig met bronnen omgaan, maar ook dat zij die zorgvuldigheid zichtbaar maken. Transparantie wordt daarmee onderdeel van het product. (En dan niet wat het CDA voorstelt. De partij wil verplichte disclaimers die voor iedereen direct herkenbaar zijn, zoals hashtags als #NietDeskundig, #GeenDiploma of #GeenExpert.) Ik zie hier een grote mogelijkheid voor zowel institutionele media organisaties als experts om hun werklijke waarde te laten zien.
- Een tweede richting ligt in nieuws krijgt betekenis in relatie tot bronnen. Door meerdere perspectieven naast elkaar te leggen, ontstaat niet alleen meer diepgang, maar ook een robuuster beeld van de werkelijkheid. Dit principe is niet nieuw, maar krijgt in het huidige medialandschap een andere lading. Waar vroeger één dominante bron of zichtwijze vaak volstond, vraagt de huidige complexiteit om een systematische vergelijking van invalshoeken. Het bijeenbrengen van verschillende lezingen van hetzelfde feit maakt zichtbaar waar interpretaties uiteenlopen en waar consensus bestaat. Dr. Bette Dam doet in dat kader het Unheard Project onderzoek naar de authenciteit van quotes als basis voor veel berichtgeving en de bias die daarmee ontstaat.
- De derde richting betreft de rol van de mens in het proces. Hoe geavanceerd systemen ook worden, menselijke oordeelsvorming blijft essentieel voor het vestigen van vertrouwen. Juist daar ligt een belangrijk deel van de waarde van journalistiek. Tegelijkertijd brengt dit een spanningsveld met zich mee. Menselijke tussenkomst kost tijd en geld, terwijl de druk op efficiëntie en schaal toeneemt. De verleiding om verder te automatiseren met AI is groot, maar wie vertrouwen als uitgangspunt neemt, kan de menselijke laag niet volledig wegorganiseren. Dat hebben we gezien bij de casus van Peter Vandermeersch. (Anthropic heeft overigens een interessante korte video over waarom AI hallucineert en wat je eraan kunt doen.)
Bij de mens in het proces hoort nog een waarschuwing. Volgens Professor Bart Brouwers zit in de mens ook een ander risico, dat van vooringenomenheid: “Een mens wil houvast, desnoods inclusief bias. Vanuit dat besef moeten we er als journalist het beste van zien te maken. Bias minimaliseren hoort daar ook bij, maar elimineren is een illusie.”
Wat zich hier aftekent, is geen eenvoudige routekaart, maar een verschuiving in denken. Nieuwsorganisaties zullen zich nadrukkelijker moeten positioneren als betrouwbare gidsen in een gefragmenteerd informatielandschap. Dat vraagt om investeringen in processen die misschien minder zichtbaar zijn dan snelle publicatie of technologische innovatie, maar die uiteindelijk bepalend zijn voor geloofwaardigheid.
De paradox is dat juist in een tijdperk van overvloed de schaarste terugkeert, niet in informatie zelf, maar in vertrouwen. Wie erin slaagt dat vertrouwen te organiseren, niet impliciet maar expliciet, bouwt aan een positie die moeilijk te kopiëren is. In die zin ligt de toekomst van nieuws minder in het produceren van méér, en meer in het zorgvuldig onderbouwen van wat er al is. Hopelijk is de journalistiek in staat de neergang weer om te keren voordat zij haar positie als vierde macht kwijt is.
Geef als eerste een reactie