Blog Guido van Nispen: Misbruiken Russen veelvuldig media voor desinformatie?

In tijden van economische onderzekerheid en gevoel van oorlogsdreiging heeft de burger meer dan ooit behoefte aan informatiezekerheid en duidelijkheid. NewsGuard stelt dat Rusland steeds vaker nepnieuws verspreidt onder de merknamen van bekende westerse media en dat het aantal in een jaar tijd bijna is vertienvoudigd.

Het desinformatie cijfer staat centraal in een nieuw rapport van NewsGuard, een commercieel bedrijf dat zich presenteert als ‘wereldleider op het gebied van betrouwbaarheid van informatie’. Een bedrijf met die ambitie moet het kunnen hebben dat zijn eigen werk met dezelfde strengheid wordt gelezen als het werk dat het zelf beoordeelt.

Het rapport verscheen op 28 september en telt 906 nepberichten die Russische beïnvloedingscampagnes ten onrechte hebben toegeschreven aan meer dan 160 bestaande media in 21 landen. In de eerste helft van 2025 ging het volgens NewsGuard om 44 gevallen, een jaar later om 421. Eerder deze maand publiceerde het bedrijf ook een gids over tien jaar Russische desinformatie, en wie de twee documenten naast elkaar legt, stuit op een aantal ongerijmdheden.

Controleerbare gevallen

Waar het rapport concrete gevallen beschrijft, staat het stevig, zoals bij het valse Euronews-artikel waarin de Hongaarse oppositieleider Péter Magyar Donald Trump een ‘seniele opa’ zou hebben genoemd. Euronews ontmaskerde de vervalsing zelf in maart, en onderzoekers van het Gnida-project brachten in kaart hoe de aan Rusland gerelateerde groep Storm-1516 met een grootscheepse campagne de uitdager van Viktor Orbán in diskrediet probeerde te brengen.

Dat geldt ook voor het nepbericht onder de vlag van Le Point over ruim 20.000 gewonde Oekraïense soldaten die voor behandeling naar Frankrijk zouden zijn gestuurd en daar uit de ziekenhuizen zouden zijn gedeserteerd. Volgens de WHO zijn sinds 2022 ongeveer 6.400 Oekraïners via medische evacuaties in 33 landen behandeld, wat een aantal van 20.000 in Frankrijk alleen al rekenkundig onmogelijk maakt.

De sancties en rechtszaken waar de gids naar verwijst, kloppen grotendeels: de Verenigde Staten zetten het Center for Geopolitical Expertise in december 2024 op de sanctielijst omdat het samen met een GRU-eenheid deepfakes zou hebben aangestuurd, en de EU sanctioneerde John Mark Dougan, Tiger Web en diens eigenaar Jevgeni Sjevtsjenko.

Het spoor naar Moskou

Voor de stelling dat de Russische staat achter deze operaties zit, bestaat reëel bewijs, al is het ongelijk verdeeld en ligt het zwaartepunt opvallend genoeg bij het werk van anderen als NewsGuard. Voor Doppelganger is er een beëdigde verklaring van het Amerikaanse ministerie van Justitie uit september 2024, waarin staat dat het Social Design Agency en Structura werkten in opdracht van de presidentiële administratie en Sergej Kirijenko. Gelekte interne documenten die Delfi Estonia met Europese redacties deelde, bevestigen dat beeld, met onder meer een verslag over een nepvideo die als reportage van Al Arabiya naar buiten werd gebracht.

Bij Storm-1516 zag The Washington Post meer dan 150 documenten in waaruit blijkt dat Dougan werd betaald via een contactpersoon bij de GRU. Viginum houdt dezelfde officier voor een vermoedelijk lid van GRU-eenheid 29155, en daarmee is er documentair bewijs, ook al komt het naar buiten via inlichtingendiensten die zelf niet te bevragen zijn.

Hoe is geteld?

Bij de cijfers die het rapport dragen, begint het te wringen, want een stijging van 44 naar 421 is 857 procent en geen 850. Dat is een kleine afronding, maar in de titel van een rapport dat over nauwkeurigheid gaat, valt ze wel op. De vergelijking tussen twee halve jaren komt bovendien uit een dataset die volgens de tekst in 2022 begint, terwijl de grafiek die erbij hoort pas in maart 2023 start.

Belangrijker is wie er heeft geteld, want de 906 gevallen komen van vier partijen: NewsGuard zelf, het Oekraïense Centrum ter Bestrijding van Desinformatie, het Franse agentschap Viginum en de anonieme groep Antibot4Navalny. Alle vier zijn in dezelfde periode intensiever gaan zoeken, en zolang de opsporingsmethode niet gelijk blijft, kan een vertienvoudiging ook betekenen dat er beter is gezocht.

Over Matryoshka zijn het rapport en de gids het onderling niet eens: het rapport spreekt van zo’n twaalf vervalsingen per dag, de gids van ongeveer zeven. Welk getal ook klopt, over ruim drie jaar kom je dan op duizenden stuks uit, en dus zijn de 906 geregistreerde gevallen een smalle selectie waarvan nergens wordt uitgelegd hoe die tot stand kwam.

Een Franse blik

Ook de geografische conclusies zijn gekleurd door wie er kijkt, want acht van de vijftien meest geïmiteerde media zijn Frans en een van de vier bronnen is een Franse overheidsdienst. Dat Rusland Europa veel sterker zou desinformeren dan de Verenigde Staten, kan dus deels een gevolg zijn van de manier van tellen, en het past ook slecht bij de goed gedocumenteerde Storm-1516-campagnes rond de Amerikaanse verkiezingen van 2024.

Over de motieven is het rapport stelliger dan de gegevens toelaten, want dat de stijging zou bewijzen dat het Kremlin de tactiek effectief vindt, is een interpretatie die als bevinding wordt gebracht. Een paar alinea’s verder wijst het rapport er zelf op dat AI het maken van vervalsingen goedkoop heeft gemaakt, en dat verklaart de groei minstens zo goed.

Fouten in de gids

Ook de gids bevat fouten, zoals de bewering dat het Center for Geopolitical Expertise in december 2024 door de Verenigde Staten, het Verenigd Koninkrijk en de EU werd gesanctioneerd, terwijl de EU het pas in juli 2025 op haar lijst plaatste. Daarnaast herhaalt de gids NewsGuards eigen bevinding uit 2025 dat grote chatbots in 33 procent van de gevallen valse claims van het Pravda-netwerk overnamen, zonder een collegiaal getoetste studie in de Harvard Kennedy School Misinformation Review te noemen. Die kwam uit op ongeveer vijf procent en zag informatieleemtes als belangrijkste oorzaak, eerder dan opzettelijke manipulatie.

Dat Googles AI Overview de Le Point-vervalsing zou hebben bevestigd, rust op één schermafbeelding waarop de gestelde vraag ontbreekt, en Google zegt het resultaat niet te kunnen reproduceren. Ook de mededeling dat Euronews ‘niet reageerde’ op een verzoek om commentaar zegt weinig, omdat Euronews maanden eerder al zelf over de imitatie had geschreven.

Gefinancierd, verbonden of in lijn

NewsGuards gids maakt een bruikbaar onderscheid tussen operaties die het Kremlin financiert, operaties die ermee verbonden zijn en operaties die er alleen mee in lijn liggen, maar in het rapport heten alle campagnes zonder onderscheid verbonden aan de Russische regering. Bij Matryoshka rust die band vooral op gedragspatronen en een voorzichtig geformuleerde hypothese van Viginum, dat het Pravda-netwerk bovendien herleidde tot een particulier bedrijf op de Krim en daarbij behoedzaam aannam dat het Russische beïnvloeders zou kunnen bedienen. Door die niveaus op één hoop te gooien, ondergraaft NewsGuard het onderscheid dat het zijn lezers juist wil leren maken.

NewsGuard als partij

Dan blijft de positie van NewsGuard zelf over. Die doet niets af aan de waarde van het onderzoek, maar verdient wel vermelding. Het bedrijf is niet alleen de onderzoeker, maar ook een van de geïmiteerde merken: volgens het rapport zijn er 25 vervalsingen onder zijn naam aangetroffen. Bovendien verkoopt NewsGuard de volledige lijst aan instellingen die daarom vragen, terwijl gewone lezers er geen inzage in krijgen. De gegevens achter de koppen blijven zo buiten bereik van precies het publiek waarvan het rapport zegt het vertrouwen te willen beschermen.

Een rapport over het misbruik van vertrouwen in media vraagt de lezer daarmee uiteindelijk om NewsGuard op zijn woord te geloven. Het bedrijf zou hier dezelfde maatstaf kunnen hanteren die het bij andere media gebruikt: een openbare methode, toegankelijke brongegevens en een duidelijke scheiding tussen wat aantoonbaar is vastgesteld en wat uit de data is afgeleid.

De dreiging van desinformatie is reëel en in afzonderlijke gevallen goed gedocumenteerd. Maar de trendcijfers die het nieuws haalden, zijn vooralsnog vooral een bewering van NewsGuard, en nog geen bevinding die onafhankelijk kan worden gecontroleerd.

In een tijd waarin kwaliteit en betrouwbaarheid steeds nadrukkelijker worden afgemeten aan transparantie, is dat een wezenlijk gemis — zeker wanneer berichtgeving rechtstreeks raakt aan ons gevoel van veiligheid. Juist daarom is het verzorgen van goed geverifieerde informatie en betrouwbaar nieuws nu belangrijker dan ooit.

.