Nederland mocht de MH17‑crisisdocumenten deels geheimhouden. De rechterlijke toetsing was zorgvuldig en effectief. Geen schending van artikel 10 EVRM.
Het komt niet vaak voor dat een zaak over openbaarmaking van documenten tot aan het Europees Hof voor de Rechten van de Mens door journalisten wordt uitgevochten. In dit geval ging het dan ook wel ergens over, het neerhalen van MH17 En juist daarom wilden NOS, de Volkskrant en RTL weten wat er achter de schermen gebeurde in de eerste dagen en weken na het uit de lucht schieten van het toestel.
De NOS, de Volkskrant en RTL) vroegen op grond van de voorloper van de Wet open overheid (de oude Wob) om alle documenten van de Ministeriële Commissie Crisisbeheersing (MCCb en de Interdepartementale Commissie Crisisbeheersing ICCb) over de politieke en bestuurlijke afhandeling van de MH17‑ramp. Een groot deel werd verstrekt, maar belangrijke stukken – vooral de MCCb‑notulen – bleven geheim.
De MCCb is een Nederlands ministeriële raad bij crises en komt bijeen wanneer het gaat om situaties waarbij de nationale veiligheid in het geding kan zijn of als er sprake is van een situatie die een grote uitwerking op de maatschappij kan hebben. De MCCb is tijdens de Coronacrisis in het leven geroepen als onderdeel van de toen geïntroduceerde nationale crisisstructuur. De MCCb was ook actief na de aanslag op een tram in Utrecht in maart 2019. En dus na het neerhalen van MH17 waar NOS, RTL en de Volkskrant nu op zoek waren naar de documenten van de MCCb
Na de gehele nationale rechtelijke doorloop zonder volledig succes te hebben afgelopen zijn de drie mediaorganisaties naar het Europees Hof voor de Rechten van de Mens in Straatsburg gegaan. Zij vinden dat de weigering om vooral de MCCb-stukken te verstrekken, hun recht op toegang tot overheidsinformatie onder artikel 10 EVRM, de vrijheid van meningsuiting schendt.
Het Hof vat de kern van de zaak zo samen: “the alleged unjustified interference with the applicants’ right to freedom of expression … on account of the authorities’ partial refusal to disclose information relating to the Government’s handling of the downing of MH17” .
Op 21 april jl. heeft het Hof uitspraak gedaan
Het Europees Hof erkent dat artikel 10 EVRM óók geldt bij Wob/Woo verzoeken. Dat is winst voor de journalistiek. De journalisten vroegen informatie voor journalistieke doeleinden over een zaak die van groot publiek belang is. De informatie was “ready and available”.
Belangrijk is verder dat het Hof erkent dat weigering om documenten te geven aan journalisten een beperking vormt van het recht op informatie.
Maar dan komt de journalistieke koude douche van het Hof: de weigering om de MCCb notulen te geven was proportioneel, noodzakelijk en binnen de ruime beoordelingsmarge van de Staat. Niet openbaarmaken had een wettelijke grondslag (de door de overheid aangehaalde beperkingen in de Wob). Het diende verder een legitiem doel, namelijk de nationale veiligheid, internationale betrekkingen, bescherming van persoonlijke levenssfeer en verder was vertrouwelijkheid en geheimhouding noodzakelijk in een democratische samenleving. Het Hof benadrukt dat de Nederlandse autoriteiten “acted within their margin of appreciation when striking a fair balance between competing interests” .
Wat deze zaak nog interessant maakt, is dat het Hof best zwaar leunt op de Nederlandse bestuursrechter. De rechtbank én de Raad van State in beroep hebben alle niet verstrekte documenten gezien en dat geeft het Hof vertrouwen dat de belangenafweging zorgvuldig is geweest in een dabt waar alle argumenten voor en tegen gewisseld konden worden.
De ongemakkelijke conclusie
De argumenten van de NOS, Volkskrant en RTL zijn begrijpelijk én volstrekt legitiem. Hun rol als publieke waakhond is essentieel. De maatschappelijke impact van MH17 is enorm. Maar het Hof blijft bij zijn vaste lijn: journalistieke status en publiek belang zijn zeker relevant, maar niet altijd doorslaggevend.
Dat schuurt. Want als er één zaak is waarin maximale transparantie gewenst lijkt, dan is het MH17 wel. De vraag die blijft hangen is of het schuurt op een manier die democratisch gezien verdedigbaar is? Het Hof vindt van wel omdat, zo lees ik de eigenlijke redenering onder de uitspraak, een staat die geen veilige ruimte heeft voor crisisoverleg, zijn vermogen verliest om te handelen. Het is en blijft aan de journalistiek toch telkens weer op zoek te gaan en desnoods tot aan Straatsburg daarover te debatteren.
