Wie op maandagochtend in Google Nieuws zoekt naar Zomergasten, krijgt een curieus beeld voorgeschoteld. NRC bespreekt de gekozen fragmenten, De Telegraaf analyseert de gast, NU.nl meldt de kijkcijfers en de Volkskrant fileert het gesprek. Een programma waar enkele honderdduizenden mensen naar kijken, krijgt een hoeveelheid media-aandacht waarvan menig televisiehit alleen maar kan dromen.
De eerste aflevering van het laatste seizoen, met Peter Pannekoek, trok gemiddeld 401.000 kijkers. Niet niets, maar voor een bekende cabaretier en een programma dat drie uur primetime op NPO 2 krijgt, ook bepaald geen massaal bereik. De eerste Zomergast is vaak een lichte appetizer, gevolgd door gasten die door het grotere publiek wat zwaarder te verteren zijn: psychologen, essayisten, filosofen en beeldend kunstenaars.
Toch lijkt half journalistiek Nederland er de volgende ochtend over te moeten schrijven. De vraag is dus gerechtvaardigd: is Zomergasten werkelijk zo belangrijk, of vinden vooral journalisten het belangrijk?
Natuurlijk speelt de komkommertijd een rol. Politiek Den Haag draait op halve kracht, voetbalcompetities moeten nog beginnen en veel talkshows zijn met vakantie. Een drie uur durend gesprek met een bekende Nederlander levert dan dankbaar materiaal op. Zomergasten is in de loop der jaren uitgegroeid tot het jaarlijkse bedrijfsuitje van cultureel en journalistiek Nederland. Dat verklaart waarom iedere stilte, fragmentkeuze en interventie van de presentator tot op de komma wordt geanalyseerd. Het is televisie als cultureel ritueel. De kijker thuis is daarbij soms bijna bijzaak geworden.
Daarmee is niet gezegd dat Zomergastenwaardeloos of overbodig is. Het programma vertegenwoordigt bijna alles wat commerciële televisie waarschijnlijk niet meer zou maken.
Het huidige, 39ste seizoen is het laatste. De NPO heeft volgens de VPRO besloten het programma na 2026 in zijn bestaande vorm niet voort te zetten. Dat besluit valt binnen een veel grotere bezuinigingsoperatie binnen de NPO, at volgend jaar las echt gestalte gaat krijgen.
Juist daarom is het te gemakkelijk om alleen naar het aantal kijkers te wijzen.
Wanneer de publieke omroep uitsluitend programma’s zou maken die een groot publiek trekken, kan hij net zo goed een commerciële omroep worden. Publieke waarde betekent ook dat er ruimte bestaat voor verdieping, kunst, wetenschap, afwijkende ideeën en gesprekken waarvoor elders geen plek is.
Een programma hoeft niet door een miljoen mensen te worden bekeken om betekenisvol te zijn, maar het omgekeerde geldt eveneens: het etiket ‘publieke waarde’ mag geen eeuwigdurende ontheffing zijn van iedere discussie over vorm, kosten en bereik.
De publieke omroep heeft het programma jarenlang behandeld als een monument. Aan een monument mag je blijkbaar niets veranderen, want iedere aanpassing zou afbreuk doen aan het karakter. Dus bleven de lange zit, de zondagavond, de fragmenten en het plechtige decor grotendeels intact, terwijl het mediagebruik totaal veranderde. De lengte van drie uur werd bijna een morele kwaliteit.
De kern van Zomergasten is namelijk niet dat een gesprek exact drie uur moet duren. De kern is dat iemand de tijd krijgt om zijn wereldbeeld te laten zien, aan de hand van beelden die hem of haar hebben gevormd.
Dat idee is nog steeds sterk. Misschien zelfs sterker dan ooit in een tijd waar alles snel moet gaan. Maar daar hoort dan wel een eigentijds format bij. Waarom bijvoorbeeld geen volledige videopodcast? En had dit format niet met een kleiner budget genaakt kunnen worden, zonder het in kwaliteit in te perken?
De VPRO meldt op haar eigen site dat de uitzendingen van het slotseizoen na afloop drie weken op NPO Start beschikbaar blijven. Voor een programma dat zich presenteert als onderdeel van ons collectieve culturele geheugen is dat een merkwaardige digitale strategie.
De enorme hoeveelheid journalistieke aandacht bewijst ondertussen dat het programma nog altijd betekenis heeft. Maar aandacht van recensenten is niet hetzelfde als relevantie voor het publiek. Zomergasten was misschien inderdaad een parel van de publieke omroep. Alleen is die parel te lang in dezelfde vitrinekast blijven liggen.
Richard Otto
WAARDEER DIT ARTIKEL!
Als je dit artikel waardeert en je waardering wilt laten blijken met een kleine bijdrage, dan kan dat. Zo help je onafhankelijke mediajournalistiek in stand houden.
