Blog Richard Otto: Wat de NPO op het gebied van Pluriformiteit van SALTO

HET NIEUWS. IN JE OREN.
SPREEKBUIS AUDIOKlaar om te luisteren
Luister naar dit bericht
Blog Richard Otto: Wat de NPO op het gebied van Pluriformiteit van SALTO
0:00 0:00

De Nederlandse publieke omroep beschouwt pluriformiteit als een van zijn belangrijkste bestaansredenen, maar hoe pluriform is een bestel waarin nieuwe makers voor toegang tot het publieke platform doorgaans afhankelijk zijn van bestaande omroeporganisaties? De Amsterdamse omroep SALTO laat zien dat het ook anders kan. Niet noodzakelijk met betere programma’s, maar wel met een wezenlijk andere opvatting over publieke toegankelijkheid.

De Nederlandse publieke omroep is gebouwd op het idee dat verschillende maatschappelijke stromingen een eigen stem verdienen. Dat uitgangspunt heeft decennialang bijgedragen aan een veelzijdig radio- en televisieaanbod, maar de samenleving is veranderd. Mensen organiseren zich steeds minder langs de traditionele lijnen van levensbeschouwing, politieke overtuiging of omroepidentiteit en weten ook makkelijker zelf content te maken. Toch wordt pluriformiteit binnen de NPO nog altijd grotendeels georganiseerd via bestaande omroepverenigingen, taakomroepen en professionele redacties. Wie een programma wil maken, moet doorgaans eerst een omroep zien te overtuigen.

Bij de Amsterdamse lokale omroep SALTO staat niet de omroeporganisatie, maar de maker centraal. Via het Open Access-model krijgen burgers, maatschappelijke organisaties en onafhankelijke programmamakers de mogelijkheid om zelf radio en televisie te maken. Daarvoor hoeven ze geen omvangrijke ledenorganisatie op te bouwen, geen gevestigde omroepidentiteit te vertegenwoordigen en geen miljoenenpubliek aan te spreken. Dat betekent trouwens nog niet dat SALTO automatisch pluriformer is dan de NPO. Een open platform garandeert immers nog niet dat alle maatschappelijke perspectieven evenwichtig vertegenwoordigd zijn, maar SALTO laat wel zien dat pluriformiteit ook van onderop kan ontstaan. Niet alleen doordat professionele redacties bepalen welke stemmen aan bod komen, maar doordat burgers zelf toegang krijgen tot publieke distributie. Juist op dat vlak kan de NPO iets leren van SALTO. Ook bij SALTO gelden overigens voorwaarden en spelregels voor programmamakers. Open Access betekent dus niet dat iedereen zonder enige toetsing kan uitzenden, maar dat de toegang tot publieke distributie niet afhankelijk is van aansluiting bij een bestaande omroeporganisatie. Juist dat verschil maakt het model interessant voor de NPO.

Wie regelmatig naar SALTO kijkt of luistert, ziet onmiddellijk het verschil met de landelijke publieke omroep. De technische kwaliteit, presentatie, montage en journalistieke afwerking zijn lang niet altijd vergelijkbaar met die van professionele NPO-producties met hoge budgetten. De landelijke publieke omroep beschikt in 2026 over een budget van ongeveer één miljard euro, inclusief reclame-inkomsten en de middelen voor uiteenlopende landelijke publieke taken. SALTO opereert op een veel kleinere, lokale schaal, met beperkte middelen en een belangrijke rol voor zelfstandige makers en vrijwilligers. De productiekwaliteit van beide organisaties langs dezelfde meetlat leggen, zou daarom weinig recht doen aan hun verschillende opdrachten.

Bovendien is technische kwaliteit niet hetzelfde als maatschappelijke relevantie. Een programma kan prachtig geproduceerd zijn en toch weinig nieuwe inzichten bieden. Een eenvoudig opgenomen gesprek kan juist een perspectief laten horen dat bij de landelijke omroepen nauwelijks aan bod komt. Pluriformiteit gaat immers niet alleen over hoe professioneel een verhaal wordt verteld, maar ook over wie de gelegenheid krijgt het verhaal te vertellen.

Natuurlijk kunnen onafhankelijke producenten programma’s maken voor de publieke omroep. Sterker nog, veel succesvolle NPO-programma’s worden door externe productiebedrijven ontwikkeld (en dat is ook in de wet verankerd). De NPO werkt al intensief samen met onafhankelijke producenten en biedt via tijdelijke initiatieven als de NPO Luister Podcast Pitch ruimte aan nieuwe makers, maar daarbij blijft de uiteindelijke toegang tot het platform afhankelijk van selectie door bestaande omroepen.Bij de NPO bepalen omroepen en redacties welke producties worden gemaakt, gefinancierd en verspreid. Dat heeft goede redenen. Professionele selectie, journalistieke kwaliteitsbewaking en redactionele verantwoordelijkheid zijn belangrijke onderdelen van de publieke taak. Eenzelfde structuur betekent ook dat nieuwe makers afhankelijk blijven van de voorkeuren, prioriteiten en budgetten van bestaande organisaties. Het uiteindelijke resultaat is een bestel waarin pluriformiteit vooral wordt georganiseerd namens de samenleving, terwijl de samenleving zelf slechts beperkt rechtstreeks toegang heeft. Programma’s mogen aanbieden aan een bestaande omroep is wat anders dan zelfstandig toegang hebben tot een publiek platform

Tijd voor een ‘NPO Open’?

De schaarste aan uitzendfrequenties en lineaire zendtijd was vroeger een begrijpelijke reden om streng te selecteren, maar op digitale platforms als NPO Start en NPO Luister is die technische schaarste veel minder bepalend. Waarom zou de NPO daarom geen afzonderlijke publieke omgeving ontwikkelen waarin onafhankelijke makers, lokale journalisten, maatschappelijke organisaties en nieuwe talenten hun producties kunnen aanbieden onder de noemer van ‘NPO Open‘? Uiteraard niet als een ongecontroleerde verzamelplaats waar iedereen zonder voorwaarden kan publiceren, maar als een toegankelijk platform met transparante spelregels en kaders, basale kwaliteitsnormen en ondersteuning voor makers.

Een dergelijk platform kan ook ruimte bieden aan producties die binnen het bestaande omroepbestel moeilijk financiering vinden: lokale documentaires, experimentele radioprogramma’s, podcasts voor kleine gemeenschappen en journalistieke initiatieven buiten de traditionele redacties. Daarbij moet niet alleen worden gekeken naar toegang, maar ook naar vindbaarheid. Een programma ergens online plaatsen is weinig waard wanneer het publiek het vervolgens niet kan ontdekken. De NPO zou daarom ook moeten zorgen voor eerlijke aanbevelingsmogelijkheden en transparante criteria voor zichtbaarheid.

Journalistieke kwaliteit
Een voor de hand liggend tegenargument is dat open toegang de kwaliteit en betrouwbaarheid van publieke media kan aantasten. Dat risico bestaat nu ook al. Niet iedere podcast is journalistiek verantwoord en niet iedere onafhankelijke maker hanteert dezelfde professionele normen. Maar dat betekent niet dat de toegang gesloten moet blijven. Het betekent dat er heldere voorwaarden en een goed functionerend toezicht nodig zijn.

Daarbij hoeft het wiel niet opnieuw te worden uitgevonden. Het Commissariaat voor de Media houdt nu al toezicht op de manier waarop publieke omroepen journalistieke kwaliteit, onafhankelijkheid en zorgvuldigheid binnen hun organisaties waarborgen. De onafhankelijke Ombudsman voor de publieke omroepen kan journalistieke producties toetsen aan de Code Journalistiek Handelen en klachten van het publiek onderzoeken. Deze bestaande vormen van toezicht en verantwoording kunnen ook een belangrijke rol spelen bij een toegankelijker publiek mediaplatform.

De NPO kan daarbij onderscheid maken tussen professioneel geredigeerde journalistiek en onafhankelijke bijdragen. Makers kunnen verplicht worden transparant te zijn over financiering, belangen en bronnen. Voor journalistieke producties die ook NPO platforms worden gepubliceerd kunnen aanvullende eisen gelden. Wel moet duidelijk worden vastgelegd welke partij de redactionele verantwoordelijkheid draagt en welke klachten- en toezichtprocedures van toepassing zijn. Bovendien kan de publieke omroep nieuwe makers helpen hun producties te verbeteren, in plaats van hen uitsluitend te beoordelen op de kwaliteit die zij al kunnen leveren. Het zou een nieuwe taak kunnen worden; niet alleen bestaande kwaliteit financieren, maar nieuwe kwaliteit helpen ontwikkelen. Met transparante spelregels, duidelijke verantwoordelijkheden en onafhankelijk toezicht kunnen ze elkaar juist versterken.

Pluriformiteit

De discussie over de toekomst van de NPO draait veelal om de inrichting van het bestel. Hoeveel omroepen en omroephuizen moeten er zijn? Welke organisaties mogen blijven? Hoe wordt de financiering verdeeld en hoeveel centrale sturing is wenselijk? Het gaat echter niet altijd over de kern van pluriformiteit, Een bestel met veel verschillende omroeporganisaties is niet automatisch toegankelijk voor onafhankelijke makers. Het CvdM heeft zijn Mediamonitor uitgebreid met nieuwe manieren om pluriformiteit te meten. Sinds dit jaar is het Commissariaat gestart met het monitoren van ‘productiediversiteit’: wie maakt de journalistieke inhoud, welke perspectieven brengen makers mee en hoeveel journalistieke vrijheid ervaren zij? Het meten van diversiteit onder bestaande journalisten en mediaproducenten is nog niet hetzelfde als meten hoeveel onafhankelijke makers daadwerkelijk toegang krijgen tot de publieke omroep. Het Commissariaat voor de Media zou bij het meten van pluriformiteit niet alleen moeten kijken naar het bestaande aanbod en de vertegenwoordigde maatschappelijke stromingen, maar ook naar hoeveel onafhankelijke makers toegang krijgen tot publieke distributie, welke groepen ondervertegenwoordigd blijven en hoeveel vernieuwende ideeën buiten de boot vallen omdat ze niet binnen de programmeringsstrategie van bestaande omroepen passen.

SALTO maakt niet per definitie betere televisie of radio. De programma’s zijn technisch vaak eenvoudiger en de beschikbare middelen zijn onvergelijkbaar met die van de NPO, maar de kleine Amsterdamse omroep laat ook zien dat publieke media niet uitsluitend hoeven te draaien om professionele organisaties die namens de samenleving bepalen wat wordt uitgezonden. Ze kunnen ook een podium bieden waarop de samenleving zichzelf laat horen.

Uiteraard hoeft de NPO het Open Access-model van SALTO niet volledig over te nemen. De landelijke publieke omroep heeft andere verantwoordelijkheden en moet professionele journalistiek, cultuur en hoogwaardige producties blijven financieren. Wel zou er een extra, open publieke laag kunnen worden toegevoegd, waarin burgers en onafhankelijke makers rechtstreeks toegang krijgen tot publieke distributiekanalen. Zo krijgen meer mensen de kans om zelf aan het woord te komen.