Realityseries waarin camera’s het dagelijkse leven van mensen volgen, zijn inmiddels een vast tv-onderdeel. Voor zenders is reality meestal goedkoop te produceren, terwijl het vaak veel kijkers weet te trekken. Het Nederlandse tv-aanbod staat komend tv-seizoen weer gevuld met reality soaps, waaronder De Hanslers, Urk!, Andy & Melisa, Adam’s Family, De Grannies, Meilandjes en realitysoaps van Samuel Welten en Wolter Kroes. In Nederland zijn programma’s rond bekende families en markante hoofdpersonen populair, maar het genre is internationaal al veel langer onderwerp van wetenschappelijk onderzoek. Onderzoekers spreken daarbij meestal niet over ‘life reality’, maar over termen als docusoap, reality television, observational reality en factual entertainment.
Uit die onderzoeken komt vooral naar voren dat het succes van dit genre draait om een merkwaardige tegenstelling: kijkers weten dat televisie de werkelijkheid selecteert, monteert en soms stuurt, maar willen tegelijkertijd het gevoel houden dat ze naar echte mensen en echte gebeurtenissen kijken.
Authenticiteit als belangrijkste ingrediënt
Randall Rose en Stacy Wood onderzochten in Paradox and the Consumption of Authenticity through Reality Television hoe kijkers omgaan met de echtheid van reality-tv. Volgens hen zoeken kijkers naar authenticiteit, terwijl ze tegelijkertijd beseffen dat ze naar een televisieproduct kijken. Werkelijkheid en entertainment hoeven elkaar voor het publiek dus niet noodzakelijk uit te sluiten. Kijkers combineren wat zij op televisie zien met ervaringen uit hun eigen leven en construeren daarmee zelf een gevoel van authenticiteit.
Ook communicatiewetenschapper Alice Hall onderzocht dit in Perceptions of the Authenticity of Reality Programs and Their Relationships to Audience Involvement, Enjoyment, and Perceived Learning. Zij onderscheidde vier aspecten die bepalen hoe echt kijkers een realityprogramma ervaren: hoe uitzonderlijk de deelnemers zijn, hoe herkenbaar ze zijn, hoe spontaan hun gedrag overkomt en in hoeverre de producent het programma lijkt te manipuleren. Vooral herkenbaarheid en de indruk dat mensen zich spontaan gedragen spelen een belangrijke rol. Dat betekent dat realitytelevisie niet per se volledig ongeproduceerd hoeft te zijn om als echt te worden ervaren. Het gaat er vooral om of de personen en hun emoties voor de kijker geloofwaardig overkomen.
‘De gewone mens’ als televisiepersonage
Mediawetenschapper Su Holmes onderzocht in Reality TV and ‘Ordinary’ People: Re-visiting Celebrity, Performance and Authenticity precies die bijzondere positie van gewone mensen op televisie. Reality-tv presenteert deelnemers als zichzelf, terwijl ze door hun aanwezigheid op televisie tegelijkertijd performers en soms zelfs beroemdheden worden. Het verklaart mede waarom casting zo belangrijk is. Een programma kan het dagelijkse leven laten zien, maar dat betekent niet dat ieder dagelijks leven automatisch interessante televisie oplevert. Frank Boddin en Kristel Vandenbrande analyseerden voor “Go for the characters and their stories”. The Regulation of ‘Ordinary’ People and Media Professionals in Docusoap Production interne productierichtlijnen van de Vlaamse VRT-docusoap Het Leven Zoals Het Is. Daaruit blijkt hoe sterk makers zoeken naar personages en verhalen binnen de werkelijkheid. Authenticiteit en reportage zijn belangrijk, maar tegelijkertijd wordt die werkelijkheid volgens narratieve principes georganiseerd. Een docusoap registreert het leven dus niet simpelweg. Makers selecteren personen, gebeurtenissen en verhaallijnen die televisie opleveren.
De aantrekkingskracht van het alledaagse
Dat maakt ook duidelijk waarom realityseries niet voortdurend spectaculaire gebeurtenissen nodig hebben. Het kijken naar boodschappen doen, familiebezoek, verbouwingen, vakanties, onderlinge irritaties en gesprekken aan de keukentafel kan juist onderdeel van de aantrekkingskracht zijn. Onderzoekers Minna Aslama en Mervi Pantti bekeken in Talking Alone: Reality TV, Emotions and Authenticity verschillende dating-, avontuur- en lifestyleprogramma’s. Zij constateren dat reality-tv sterk leunt op persoonlijke gesprekken en vooral op momenten waarop deelnemers rechtstreeks hun gedachten en emoties uitspreken. Zulke momenten functioneren voor de kijker als een teken dat hij toegang krijgt tot de ‘echte’ persoon achter het televisiepersonage.
Het succes van life reality zit daarmee niet uitsluitend in wat iemand meemaakt. De persoonlijkheid en de toegang tot het privéleven zijn minstens zo belangrijk.
De familie blijkt bijzonder geschikt voor het genre
Interessant voor de Nederlandse markt is het onderzoek “The Pfaffs Are Not Like the Osbournes”: National Inflections of the Celebrity Docusoap van Alexander Dhoest. Hij vergeleek de Amerikaanse realityserie The Osbournes met de Vlaamse serie De Pfaffs. Beide programma’s volgen een bekende familie, maar de manier waarop die families worden gepresenteerd verschilt sterk. Bij De Pfaffs lag volgens Dhoest veel nadruk op eenvoud en alledaagsheid. Juist die herkenbaarheid zorgde ervoor dat het programma bij het binnenlandse publiek authentiek kon aanvoelen. Het onderzoek laat bovendien zien dat hetzelfde realityconcept niet overal hetzelfde werkt: nationale cultuur speelt een belangrijke rol in wat kijkers geloofwaardig en aantrekkelijk vinden.
Dat is interessant bij het verklaren van het succes van Nederlandse realityfamilies. Een hoofdrolspeler hoeft niet voortdurend uitzonderlijke dingen te doen. Een herkenbare familieomgeving, vaste karakters, onderlinge verhoudingen en terugkerende dagelijkse situaties kunnen voldoende materiaal leveren voor een langdurige serie.
De kritische kijker
Een ander terugkerend beeld uit onderzoek is dat realitykijkers bepaald niet naïef zijn. Ze begrijpen doorgaans dat scènes geselecteerd worden, dat montage gebeurtenissen kan versterken en dat producenten invloed hebben op wat uiteindelijk op televisie verschijnt. Kim Allen en Heather Mendick onderzochten in Keeping it Real? Social Class, Young People and ‘Authenticity’ in Reality TV hoe jonge kijkers over authenticiteit oordelen. Daaruit blijkt dat kijkers actief beoordelen wie zij geloofwaardig vinden en wie volgens hen een rol speelt. Authenticiteit wordt daarmee zelf onderdeel van de kijkervaring.
Sociale media hebben dat proces verder versterkt. Xavier L’Hoiry beschrijft in Love Island, Social Media, and Sousveillance: New Pathways of Challenging Realism in Reality TV hoe kijkers via sociale media gezamenlijk informatie verzamelen en realityprogramma’s controleren. Fans vergelijken wat ze op televisie zien met andere beelden en informatie en kunnen daardoor juist vraagtekens zetten bij de werkelijkheid die producenten presenteren.
Reality is een zorgvuldig geconstrueerde werkelijkheid
De onderzoeken laten gezamenlijk zien dat de tegenstelling tussen ‘echt’ en ‘nep’ eigenlijk te eenvoudig is om life reality te begrijpen. De mensen kunnen echt zijn, hun huizen kunnen echt zijn en veel gebeurtenissen kunnen daadwerkelijk plaatsvinden, terwijl producenten tegelijkertijd bepalen wie wordt gevolgd, welke gebeurtenis belangrijk wordt gemaakt, welke gesprekken worden uitgezonden en hoe alles door montage in een verhaal verandert. Juist daarin zit de kracht van het genre. Realityseries proberen de vertelstructuur van fictie te combineren met de aantrekkingskracht van echte personen en echte levens. De wetenschappelijke literatuur over reality-tv is inmiddels omvangrijk en behandelt onder meer voyeurisme, sociale klasse, celebritycultuur, productie, commercie, ethiek en de psychologische redenen waarom mensen kijken. Oxford Bibliographies omschrijft reality-tv dan ook als een onderzoeksgebied waarin juist de combinatie van authenticiteit en spektakel centraal staat, naast vragen over commercialisering, geconstrueerde situaties en de opkomst van gewone mensen als televisieberoemdheden.
Wie het succes van Nederlandse life reality wil begrijpen, moet daarom niet alleen naar de hoofdpersonen kijken. De formule bestaat uit een subtiele combinatie van herkenbaarheid, opvallende karakters, intimiteit, verhaalstructuur en vooral het voortdurende gevoel bij de kijker dat hij iets ziet wat eigenlijk niet speciaal voor hem gespeeld wordt.
