Sommige verhalen bij de radio blijven verborgen voor de luisteraar, soms maar beter, soms ook jammer ter lering ende, vooral, vermaak. Het zijn de verhalen van programmamakers en technici die zich achter de kuchknop afspelen in een radiostudio en op locatie. Elke maand een nieuw bericht van achter die knop, mogelijk door de tijd niet meer geheel accuraat, licht afgezwakt of aangesterkt.
Een aankomend audiotechnicus krijgt tijdens een sollicitatiegesprek de volgende vraag voorgelegd:
“Een konijntje zit aan de rand van het bos te wachten tot hij veilig kan oversteken. Zijn zorg is een jager die het op hem gemunt heeft. Waar staat de jager? Links of rechts? Door welke drie parameters weet het konijntje waar de jager zich bevindt, zodat hij door toedoen van de jager niet het haasje wordt?”
in de jaren ’80 werd er bij de afdeling radio van het technisch bedrijf van de omroep (het latere NOB) jaarlijks een tiental audiotechnici geselecteerd via een uitgebreide sollicitatieronde. Destijds was de belangstelling voor een dergelijke functie zeer groot, er werden jaarlijks meer dan 200 sollicitatiebrieven ontvangen. Kandidaten werden tijdens een gesprek met een commissie die uit drie personen bestond, stevig aan de tand gevoeld. De sollicitatiecommissie bestond uit iemand van de afdeling personeelszaken (tegenwoordig heet dat HR), een leidinggevende (vroeger was dat een chef, dat heet nu een manager) van de afdeling en een audiotechnicus (vroeger en nu nog steeds noemen we dat een collega).
Uiteraard werd er gekeken naar een relevante opleiding, kennis van audioapparatuur, een rijbewijs was ook best handig, maar zeker ook affiniteit met muziek.
Maar wat heeft dat alles met het konijntje te maken? Best wel veel.
Net als een konijn beschikt de mens, zoals een aankomend technicus, over twee oren. Daardoor kunnen we richting waarnemen, van welke kant komt de jager? Of, meer relevant, wanneer je als technicus, zittend achter een mengpaneel, diverse zaken een plekje moet geven in het stereobeeld. Heb je meerdere sprekers rond een tafel zitten, dan is het handig iemand die links zit, met behulp van een balansregelaar ook in het stereobeeld voor de opname of uitzending een beetje naar links te regelen.
Heb je een symfonieorkest onder de knoppen, dan gaan de eerste violen meer naar links en de celli en bassen een stukkie naar rechts. Zo krijgt de luisteraar een fraai stereobeeld aangeboden in de oren. Van belang dus dat je als audiotechnicus kennis en kunde hebt van het fenomeen Stereo.
Waar blijft het konijntje nou? Nou, tijdens het voornoemde sollicitatiegesprek moest je toch minstens twee van de drie factoren benoemen waardoor het konijntje richting kan waarnemen.
Om te beginnen is daar het tijd- of looptijdverschil. Komt een geluid voor de audiotechnicus (of konijn) meer van links, dan bereikt dat geluid een fractie van een milliseconde eerder het linkeroor. Vervolgens is er het intensiteit- of drukverschil, het geluid van links geeft een heel kleine stukkie meer druk op het linker- dan het rechteroor. En tenslotte is daar het verschijnsel: faseverschil. Dankzij de drie bovengenoemde onderdelen kunnen wij (en konijntjes) richting waarnemen. Een audiotechnicus moet herkennen dat geluid in tegenfase staat.
Tegenfase is wat lastiger te duiden, we doen een poging. Een belangrijk onderdeel van het menselijk oor is het trommelvlies. Dit beweegt in het linkeroor met een miniem verschil ten opzichte van hetzelfde onderdeel van het rechteroor. Een vergelijking met het bewegend onderdeel van een luidspreker ligt voor de hand. Staat het geluid, waarneembaar via het trommelvlies, in fase dan zijn die bewegingen vergelijkbaar. Als een geluid volledig in tegenfase staat en je luistert via een hoofdtelefoon geeft dat een vreemd effect. Wikipedia weet: Tegenfase betekent dat de fases van twee elkaar tegenkomende golven tegengesteld zijn, dat wil zeggen: als op een bepaalde plaats de trilling van de ene golf omhooggaat, gaat de trilling van de andere golf omlaag. Als bovendien de amplitudes van beide golven gelijk zijn aan elkaar, treedt volledige uitdoving op. Als de amplitudes niet gelijk zijn, is de uitdoving slechts gedeeltelijk.
Noise cancelling is ook gebaseerd op tegenfase.
Maar wat heeft een radioluisteraar, of een dj (Rob Stenders b.v.) daar mee van doen?
Een opname kan in tegenfase staan, als een luisteraar mono luistert, kan daardoor een deel van die opname wegvallen. Dit deed zich voor tijdens een uitzending van de Platenbonanza van Stenders & Co, toen nog op NPO Radio 2 (Co is in dit geval Carolien). Rob draaide ‘Walk a Mile in My Shoes’ van Joe South. Die plaat stond in tegenfase in de computer van Radio 2. Rob en Co hadden nergens last van, zij herkenden geen tegenfase, de monoluisteraar van radio 2 wel, die miste daardoor de zang van Joe South. In de Radio 2 App werd daar volop op gereageerd, beluister het onderstaande fragment van enkele jaren geleden.
Het kan nog gekker, die plaat van Joe South staat ook in Spotify in tegenfase. Zelf controleren? Luister op je Smartphone naar ‘Walk a Mile in My Shoes’ van Joe South en zet in de instellingen de audio op mono, je hoort wel een orkest maar nauwelijks zang. Mogelijk staat deze plaat van Joe dus ook bij andere radiozenders, Radio 10 of Joe, in tegenfase.
Inmiddels staat op Spotify een Rerecorderd versie van de schoenen van Joe South, die is wel in fase. Met het konijntje is het helaas niet goed afgelopen, de jager wist hij te ontlopen, de vader van Youp echter niet.
Mijn bijdrage van volgende maand staat ook in tegenfase.
Volgende maand Kuchknop 56. Zowel Felix Meurders als The Wall of Sound in tegenfase.
sybrand.verwer@gmail.com
