De Nederlandse overheid presenteerde onlangs haar Internationale AI-strategie. Op het eerste gezicht is het een document over kunstmatige intelligentie, geopolitiek en economische concurrentiekracht. Het gaat over chips, rekenkracht, datacenters, strategische autonomie en de internationale machtsstrijd tussen de Verenigde Staten, China en Europa. De boodschap is helder: AI is niet langer slechts een technologische innovatie, maar een strategische infrastructuur waarop onze economie, veiligheid en internationale positie steeds meer rusten.
Dat is een belangrijke constatering. De strategie laat zien dat Den Haag begrijpt dat kunstmatige intelligentie de komende decennia bepalend zal zijn voor onze welvaart, onze veiligheid en zelfs onze democratische weerbaarheid. Europa moet daarom minder afhankelijk worden van buitenlandse technologiebedrijven, investeren in eigen AI-capaciteit en internationale standaarden ontwikkelen die onze publieke waarden beschermen. Het is een volwassen analyse van een snel veranderende wereld.
Toch bekroop mij tijdens het lezen het gevoel dat er iets ontbrak. Niet omdat de analyse onjuist is, maar omdat zij ophoudt op het moment dat de technologie de samenleving raakt. De strategie beschrijft hoe we AI moeten ontwikkelen, reguleren en beveiligen, maar nauwelijks hoe burgers zich straks nog een evenwichtig beeld van de werkelijkheid kunnen vormen in een wereld waarin vrijwel alle informatie door AI wordt geselecteerd, gerangschikt, samengevat en gepresenteerd.
Misschien helpt een vergelijking met iets wat iedere Nederlander direct begrijpt: de Schijf van Vijf.
We weten allemaal dat een gezond lichaam niet ontstaat door uitsluitend groenten te eten. Ook niet door alleen volkorenproducten, zuivel of eiwitten. Iedere voedingsgroep levert een andere bijdrage aan onze gezondheid en juist de combinatie zorgt voor een evenwichtig voedingspatroon. Niemand zal beweren dat één onderdeel van de Schijf van Vijf voldoende is. Waarom zouden we dan wel denken dat een gezonde democratie kan bestaan op één soort informatie?
Ook journalistiek kent verschillende voedingsstoffen. Originele verslaggeving brengt nieuwe feiten aan het licht. Verificatie onderscheidt waarheid van speculatie. Context verbindt gebeurtenissen met bredere ontwikkelingen. Diversiteit van perspectieven voorkomt tunnelvisie. Journalistieke verantwoording maakt macht controleerbaar en corrigeerbaar. Net zoals bij voeding vervult ieder onderdeel een eigen functie. Niet één daarvan creëert begrip; juist de combinatie doet dat.
Precies daar schuurt de nieuwe AI-strategie. Het document spreekt uitgebreid over AI-modellen, cloudinfrastructuur, strategische afhankelijkheden, standaarden en digitale soevereiniteit, maar stelt nauwelijks de vraag welke informatieomgeving nodig is om burgers daadwerkelijk weerbaar te maken. Desinformatie wordt terecht als risico genoemd, maar de positieve tegenhanger blijft buiten beeld. De vraag is immers niet alleen hoe we onjuiste informatie bestrijden, maar vooral hoe we ervoor zorgen dat mensen voldoende oorspronkelijke, geverifieerde en uiteenlopende informatie tegenkomen om samen de samenleving te kunnen begrijpen.
Dat lijkt misschien een subtiel verschil, maar het is fundamenteel. De afgelopen twintig jaar draaide het debat vooral om toegang tot informatie. Dankzij internet zou iedereen overal kennis kunnen vinden. Kunstmatige intelligentie verandert die werkelijkheid ingrijpend. De beslissende vraag verschuift langzaam van toegang naar blootstelling. Niet of informatie beschikbaar is, maar welke informatie mensen daadwerkelijk te zien krijgen, welke bronnen AI samenvoegt, welke perspectieven verdwijnen en welke werkelijkheid uiteindelijk voor hen wordt geconstrueerd.
Juist daarom is informatie inmiddels net zo goed infrastructuur geworden als elektriciteit, wegen of water. Zonder betrouwbare informatievoorziening functioneren democratische instituties uiteindelijk net zo moeizaam als een economie zonder stroom. Opmerkelijk genoeg verdwijnt juist die gedachte vrijwel volledig uit de AI-strategie. Journalistiek verschijnt hoofdzakelijk als onderdeel van de strijd tegen desinformatie. Culturele instellingen, (publieke media), archieven en andere organisaties die gezamenlijk betekenis geven aan maatschappelijke ontwikkelingen spelen nauwelijks een rol. Democratische weerbaarheid wordt vooral benaderd als een veiligheidsvraagstuk, terwijl zij minstens zozeer een culturele opgave is.
Misschien hebben we daarom naast een AI-strategie ook behoefte aan een nationale Schijf van Vijf voor informatie. Niet als nieuwe regel of certificering, maar als een eenvoudig model dat zichtbaar maakt dat een gezonde informatieomgeving net als gezonde voeding uit verschillende, elkaar aanvullende ingrediënten bestaat. Het zou duidelijk maken dat de waarde van journalistiek niet uitsluitend ligt in afzonderlijke artikelen, maar in het evenwichtige informatie-ecosysteem dat zij gezamenlijk vormen. Een samenleving heeft immers niet alleen behoefte aan feiten, maar ook aan duiding, aan verschillende perspectieven en aan instituties die elkaar controleren en aanvullen.
De internationale AI-strategie laat overtuigend zien dat Nederland serieus werk maakt van technologische soevereiniteit. De volgende stap is minstens zo belangrijk. Niet alleen investeren in de infrastructuur waarmee informatie wordt geproduceerd, maar ook in de informatieomgeving waarin burgers gezamenlijk betekenis geven aan die informatie. Uiteindelijk zal de kwaliteit van onze democratie immers niet alleen worden bepaald door de intelligentie van onze machines, maar vooral door de kwaliteit van het informatiepatroon waarop wij als samenleving onze gezamenlijke werkelijkheid bouwen. Dat is misschien geen technologisch vraagstuk meer, maar juist daarom wel het belangrijkste dat de AI-strategie nog onbeantwoord laat.
WAARDEER DIT ARTIKEL!
Als je dit artikel waardeert en je waardering wilt laten blijken met een kleine bijdrage, dan kan dat. Zo help je onafhankelijke mediajournalistiek in stand houden.
