Toen de Franse minister van Cultuur de reactie van Canal+ op een open brief van filmmakers omschreef als “disproportionate”, leek dat op het eerste gezicht een typisch Frans cultuurdebat. Een groep filmmakers had zich uitgesproken tegen de groeiende invloed van mediamagnaat Vincent Bolloré. Zijn Canal+ liet vervolgens doorschemeren dat samenwerking met ondertekenaars van de brief gevolgen zou kunnen hebben voor toekomstige opdrachten. De minister vond die reactie buiten proportie.
Wie iets langer naar de discussie kijkt, ziet echter dat het conflict nauwelijks nog over film gaat. Het raakt aan een vraag die in vrijwel iedere westerse samenleving steeds zichtbaarder wordt: wie beheert de infrastructuur waarlangs een samenleving haar verhalen vertelt?
Dat lijkt een abstracte vraag, totdat zichtbaar wordt hoeveel macht samenkomt in de schakels tussen maker en publiek. Een film bestaat niet alleen uit een regisseur, scenarioschrijver of producent. Er zijn financiers nodig, distributeurs, omroepen, streamingdiensten, marketingbudgetten en uiteindelijk toegang tot een publiek. Naarmate meer van die functies binnen dezelfde ecosystemen terechtkomen, verschuift ook de aard van de macht. Dan gaat het niet langer uitsluitend over wat gemaakt mag worden, maar steeds vaker over wat zichtbaar wordt.
Precies daarom kreeg de discussie rond Canal+ zoveel aandacht. Niet omdat een bedrijf geen zakelijke keuzes zou mogen maken, maar omdat de zaak zichtbaar maakte hoe afhankelijk creatieve sectoren zijn geworden van een beperkt aantal poortwachters. De discussie ging uiteindelijk minder over vrijheid van meningsuiting dan over de vraag hoeveel ruimte er werkelijk bestaat om van mening te verschillen wanneer financiering, distributie en zichtbaarheid in hoge mate geconcentreerd zijn.
Vrijwel gelijktijdig speelt zich in Frankrijk een tweede debat af dat op het eerste gezicht weinig met Canal+ te maken heeft. Het Centre National du Cinéma, beter bekend als het CNC, geldt al decennia als een van de succesvolste culturele instrumenten van Europa. Via bijdragen van bioscopen, omroepen, streamers en platforms wordt jaarlijks een omvangrijk fonds gevuld waarmee nieuwe producties worden ondersteund. Zonder dat systeem zou de Franse filmsector er waarschijnlijk heel anders uitzien.
Toch staat ook het CNC onder politieke druk. Met name vanuit rechtse hoek klinkt steeds vaker de vraag wie bepaalt welke projecten voor ondersteuning in aanmerking komen en op basis van welke criteria die keuzes worden gemaakt. Voor de één vormt het fonds een bescherming van culturele diversiteit tegen de dominantie van internationale marktpartijen. Voor de ander vertegenwoordigt het een gesloten systeem waarin een beperkte groep bepaalt welke verhalen publieke middelen verdienen.
Opmerkelijk genoeg raken beide discussies dezelfde zenuw. Zowel de kritiek op Canal+ als het debat over het CNC draait uiteindelijk om de legitimiteit van degenen die toegang controleren tot publiek, middelen en zichtbaarheid. De vraag is niet alleen wie een verhaal mag vertellen, maar vooral wie bepaalt welke verhalen voldoende podium krijgen om deel te worden van het publieke gesprek.
Juist daarom zijn deze ontwikkelingen ook buiten Frankrijk relevant. In Nederland spelen vergelijkbare krachten, zij het vaak in een andere vorm. Hier verschuift invloed ook naar steeds grotere mediagroepen, internationale platforms en digitale infrastructuren die grotendeels buiten Nederlands nationaal toezicht opereren. Tegelijkertijd worden culturele instellingen steeds vaker beoordeeld vanuit bredere maatschappelijke en politieke verwachtingen. Vragen over legitimiteit, representatie en publieke verantwoording raken daardoor niet alleen bestuurders en toezichthouders, maar steeds vaker ook makers, redacties en programmeurs.
Dat maakt de Franse discussie interessant. Niet omdat Frankrijk een uitzondering vormt, maar juist omdat het land zichtbaar maakt wat elders vaak nog verborgen blijft. Onder discussies over cultuur, media of subsidie ligt steeds vaker een fundamenteler debat over de verdeling van macht binnen de informatiesamenleving. Wie controle heeft over de infrastructuur van zichtbaarheid, beschikt uiteindelijk ook over invloed op wat een samenleving van zichzelf ziet.
Misschien verklaart dat waarom de discussies rond Canal+, Bolloré en het CNC zoveel emotie oproepen. Achter de strijd over film schuilt een strijd over beeld. En achter de strijd over beeld ligt de vraag wie bepaalt hoe een samenleving zichzelf begrijpt.
Die vraag lijkt voorlopig belangrijker te worden, niet minder.
