Blog Guido van Nispen: Wie onderhandelt er voor de journalistiek?

Een uitgever die Google verwijt te leven van andermans journalistiek en tegelijkertijd miljoenen van Google ontvangt, heeft iets uit te leggen. Dat betekent niet vanzelf dat hij zichzelf tegenspreekt, want betaling voor gebruik is precies wat uitgevers verlangen. Wel vraagt het om duidelijkheid over waarvoor wordt betaald, welke rechten worden overgedragen en wie toegang heeft tot zulke overeenkomsten. Nu AI steeds vaker bepaalt hoe mensen informatie vinden en tot zich nemen, krijgen die zakelijke afspraken een betekenis die verder reikt dan de betrokken ondernemingen.

Apache berichtte op basis van een intern document dat Mediahuis een overeenkomst van veertig miljoen euro voor drie jaar met Google sloot. De omvang wordt tastbaar wanneer je het bedrag naast een lezersabonnement legt. Tegen het goedkoopste driejaarsaanbod van NRC, twee euro per week inclusief btw, levert veertig miljoen euro evenveel netto-omzet op als bijna 140.000 extra abonnees die drie jaar blijven betalen. Anders als abonnees vergt dat geld bovendien geen werving, bezorging of klantenservice. Daarmee krijgt ook het belang van één betalende technologiepartij een concretere betekenis.

Volgens de lezing van Apache diende het publiekelijk als ‘News Showcase’ gepresenteerde arrangement in wezen als compensatie voor AI-gebruik van journalistiek. Die duiding is door Mediahuis noch Google bevestigd. Dat onderscheid verdient zorgvuldigheid: een intern beleidsdocument geeft zicht op de afwegingen van een onderneming, maar vervangt de overeenkomst niet. De publicatie maakt ondertussen wel zichtbaar hoe moeilijk het publieke debat te voeren is wanneer uitgevers bescherming vragen tegen technologiebedrijven en de voorwaarden van hun samenwerking met diezelfde bedrijven vertrouwelijk blijven.

Peter Olsthoorn benadert die spanning op Netkwesties vanuit de berichtgeving. Hij vindt dat NRC en de Volkskrant de bedreiging door big tech te eenzijdig voorstellen en wijst op de winsten van hun moederbedrijven. Zijn kritiek verdient aandacht, al vertellen concernresultaten niet vanzelf hoe afzonderlijke redacties ervoor staan, en biedt winst vandaag geen zekerheid over het behoud van lezerscontact morgen. Toch vraagt een beroep op de maatschappelijke betekenis van journalistiek om een volledige beschrijving van de eigen economische positie. Ook een uitgever die terecht waarschuwt voor afhankelijkheid, moet inzichtelijk maken hoe hij daar zelf mee omgaat.

In Europa krijgt deze discussie ondertussen een volgend hoofdstuk. Duitsland en tien andere lidstaten vragen de Europese Commissie om nieuwe auteursrechtelijke maatregelen in het AI-tijdperk, meldt Euronews. Daarbij gaat het onder meer om de mogelijkheid voor rechthebbenden om hun voorbehoud tegen tekst- en datamining, de zogeheten opt-out uit de Europese auteursrechtrichtlijn, daadwerkelijk te handhaven. Dat is een politieke oproep en nog geen nieuw recht, maar achter de juridische formuleringen ligt een herkenbaar probleem. Hoe vrij is een uitgever om toestemming te weigeren wanneer het bedrijf dat zijn journalistiek wil gebruiken ook een belangrijke toegangspoort tot zijn publiek beheert?

Vanuit Polders Media onderzoeken we deze verhoudingen al enige tijd. Bij het volgen van licentieovereenkomsten valt vooral op hoeveel verschillende transacties onder de noemer ‘AI-deal’ verdwijnen. Een archief beschikbaar stellen om een model te trainen verschilt wezenlijk van het dagelijks laten ophalen van artikelen waarmee actuele antwoorden worden onderbouwd. Ook het tonen van passages, het vermelden van bronnen en het doorverwijzen van lezers vragen afzonderlijke afspraken. Alleen het bedrag van een overeenkomst kennen is daardoor onvoldoende om haar betekenis te beoordelen. Daarvoor moet ook duidelijk zijn of een artikel mag bijdragen aan een antwoord dat een bezoek aan de oorspronkelijke publicatie overbodig maakt, of de bron herkenbaar blijft en welke zeggenschap de uitgever behoudt. En dan is er nog de vraag wat de journalisten en freelancers die het werk maakten aan zulke overeenkomsten overhouden.

Dezelfde vragen spelen bij DPG, de andere grote uitgever in het Nederlandse taalgebied waarvan Apache vermoedt dat er een vergelijkbare overeenkomst is. Voor Mediahuis en DPG zijn dit onderhandelingen vanuit een aanzienlijke positie. De concerns beschikken over een omvangrijk archief, een dagelijkse stroom actueel nieuws, sterke merken en een groot bereik in Nederland en België. Dat vertegenwoordigt waarde voor AI-aanbieders en maakt een stevige prijs en mogelijk exclusieve afspraken aantrekkelijk. Juist exclusiviteit kan kleinere titels buiten de deur houden. Zulke opbrengsten kunnen journalistiek financieren, maar een onderneming draagt ook verantwoordelijkheid voor haar eigen continuïteit. Vanuit die afweging legde ik Justin Mol, hoofd innovatie bij DPG, de vraag voor of het concern vooral zijn eigen onderhandelingsmacht wil benutten, of ook een economisch raamwerk wil helpen bouwen waarop kleinere journalistieke spelers kunnen aansluiten. Mol antwoordde: “Goede inzichten! Een terechte vraag. Ik zou er in elk geval ook voor pleiten om net dat economisch raamwerk goed en grondig – samen als sector – te gaan bedenken.” Een positief geluid van een belangrijke speler op de Nederlandse markt, maar ook een antwoord dat laat zien dat we aan het begin van een lange weg staan.

De twee routes sluiten elkaar niet uit. Grote uitgevers kunnen voorwaarden bedingen die later voor anderen bruikbaar worden, en gezamenlijke afspraken kunnen hun positie tegenover technologiebedrijven versterken. Toch biedt collectiviteit op zichzelf weinig zekerheid over de verdeling. Wanneer vooral bereik en volume bepalen wie wordt betaald, kan een gezamenlijk stelsel de bestaande machtsverhoudingen bestendigen. Een kleine titel die als enige een gemeentebestuur volgt, brengt weinig schaal mee, maar wel informatie die elders ontbreekt. De waarde daarvan laat zich moeilijk afleiden uit bezoekersaantallen of de omvang van een archief. Het kan zelfs gebeuren dat zo’n titel zonder overeenkomst het oorspronkelijke werk deed, terwijl een uitgever mét overeenkomst het overnam en ervoor wordt betaald.

Een raamwerk waarin ook zulke journalistiek een plaats krijgt, vraagt daarom om afspraken over gebruik, bronvermelding, vergoedingen en de mogelijkheid om deelname te beëindigen. Hoeveel ruimte dat kleinere partijen biedt, hangt mede af van wie die afspraken opstelt en de verdeling controleert. De lezer ziet intussen vooral een antwoord op een scherm en kan doorgaans niet beoordelen welke overeenkomsten de beschikbare bronnen hebben bepaald.

Mediahuis en DPG onderhandelen voor zichzelf, en dat is hun goed recht. Maar zolang niemand namens de journalistiek als geheel aan tafel zit, bepalen bereik en archiefomvang de prijs, en blijft onzichtbaar wat de titel die als enige het gemeentebestuur volgde heeft bijgedragen. De vraag wie er voor de journalistiek als geheel onderhandelt, is daarmee nog onbeantwoord. Het wordt tijd dat de sector hem zelf beantwoordt, voordat de technologiebedrijven het doen.