In mijn blog van gisteren gaf ik al aan dat de Stichtingsraad (Stiftungsrat) van de Oostenrijkse publieke omroep ORF de nieuwe directeur-generaal zou benoemen die de omroep vanaf 2027 moet leiden. Maar liefst vijftien uur vergaderde de stichtingsraad voordat in de nacht van donderdag op vrijdag witte rook opsteeg: Clemens Pig, jarenlang CEO van het Oostenrijkse persagentschap APA, wordt de nieuwe directeur-generaal. Het was de langste vergadering in de geschiedenis van het orgaan. Maar wie denkt dat die marathonzitting een teken van chaos was, mist het eigenlijke verhaal. Want deze benoeming was voor de ORF de allereerste die volledig onder het regime van de European Media Freedom Act (EMFA) heeft plaatsgevonden. Dezelfde EMFA die in mijn blog van gisteren ook een rol speelt bij de financiering van publieke omroepen zoals de ORF.
Waarom de EMFA een belangrijke rol speelde
De EMFA is de Europese verordening die de onafhankelijkheid en pluriformiteit van de media in de hele EU moet beschermen. Een van de gevoeligste onderdelen betreft de publieke omroepen: de wet stelt eisen aan de manier waarop hun topbestuurders worden benoemd. Het gaat om artikel 5 EMFA, dat transparante, open en niet-discriminerende benoemingsprocedures met vooraf vastgestelde criteria voorschrijft voor de top van publieke omroepen. Geen achterkamertjes meer, geen telefoontje vanuit een partijcentrale, maar een procedure die aantoonbaar voldoet aan drie kernbeginselen: gelijke behandeling, transparantie en navolgbaarheid.
Precies die drie woorden gebruikte vicevoorzitter Gregor Schütze toen hij de extreme duur van de vergadering moest verklaren. De lange zit was volgens hem geen ontsporing, maar het bewijs van een professioneel selectieproces. Voor het eerst moest een ORF-benoeming aan de Europese lat worden gelegd en de stichtingsraad wilde zichtbaar maken dat elke stap die toets kon doorstaan.
Wat dat in de praktijk betekende
De sporen van de EMFA zijn door de hele procedure heen te zien:
Er meldden zich 75 kandidaten binnen de termijn. Een selectiecommissie toetste hen aan de vooraf gepubliceerde criteria; slechts 13 voldeden daaraan. Negen van hen werden uitgenodigd voor een hoorzitting in de stichtingsraad, direct voorafgaand aan de stemming.
Opvallend daarbij is dat de namen van de kandidaten ruim van tevoren publiek bekend waren gemaakt. Al dagen voor de verkiezing waren zeven kandidaten bekend. Twee dagen voor de stemming kwamen daar nog twee later genomineerde kandidaten bij en was openbaar bekend wie tot de hoorzitting waren toegelaten. Ook de openbare presentatie van alle toegelaten kandidaten droeg bij aan de transparantie. En niets werd aan het toeval overgelaten want de volgorde waarin de negen kandidaten voor de stichtingsraad verschenen werd geloot. Niemand kon zo een gunstige of ongunstige plek in de rij toegeschoven krijgen. Elke kandidaat kreeg vervolgens twintig minuten voor een presentatie, gevolgd door een vragenronde. Bij Pig duurde die alleen al twee uur.
En misschien wel het meest opvallend: de 35 leden van de stichtingsraad moesten hun stem elk afzonderlijk motiveren, in een verklaring van één tot drie minuten die werd geprotocolleerd. Geen anonieme afwegingen in het eigen hoofd, maar persoonlijke uitgesproken verantwoording. De stemming zelf bleef geheim, maar de stembiljetten waren op naam gemarkeerd om de rechtszekerheid nog verder te borgen. Dat is transparantie en controleerbaarheid in optima forma en het verklaart mede waarom de nacht zo lang werd.
Pig haalde met 21 van de 35 stemmen al in de eerste ronde de vereiste meerderheid, ruim vóór ex-HBO-manager Johannes Larcher (zes stemmen), voormalig ProSiebenSat.1Puls4-directeur Markus Breitenecker (vier), ORF-magazinechef Lisa Totzauer (drie) en ORF-III-codirecteur Kathrin Zierhut-Kunz (één).
De procedure als schild
Dat de stichtingsraad zo nadrukkelijk op de EMFA leunde, is geen toeval. In Oostenrijk hangt boven vrijwel elke ORF-benoeming de verdenking van politieke kleur. Ook deze keer want het door de FPÖ genomineerde raadslid Peter Westenthaler kondigde al vóór de stemming aan de benoeming te zullen aanvechten en sprak achteraf van een schertsvertoning en een baantjesdeal tussen de regeringspartijen.
Juist daar toont zich de waarde van de nieuwe Europese spelregels. Pig zelf reageerde opvallend kalm op de dreigende juridische stappen en verwees naar de uitgebreide selectieprocedure en zei te vertrouwen op de rechtsstaat.
Afgewezen kandidaten, de federale overheid, de deelstaten en zelfs groepen van meer dan 120 bijdragebetalers mogen wettelijk de benoeming aanvechten bij mediatoezichthouder KommAustria. Mij lijkt dat je dan wel van goeden huize moet komen want het proces is van begin tot eind gedocumenteerd en gemotiveerd, en volgens de stichtingsraad EMFA-conform verlopen. En zo lijkt de procedure ook te werken als een schild tegen politieke inmenging.
Een omroep onder druk
De man die uit deze eerste EMFA-toets als winnaar kwam, wacht intussen geen rustige start. Zie mijn blog van gisteren. Pig formuleerde zijn ambitie herkenbaar wanneer je deze legt naast de ambities van andere publieke omroepen. Hij wil de ORF omvormen van klassieke omroep tot “platform van de samenleving”. Hij sprak over een noodzakelijk offensief in het digitale domein, in het bijzonder op het gebied van streaming en nieuw aanbod, speciaal voor jongeren. Als gemeenschappelijk doel definieerde Pig een ORF voor de eerste generatie die de ORF zal leren kennen als puur digitaal public-value-platform.
Reikt dit verder dan Oostenrijk?
De benoeming van Clemens Pig lijkt meer dan een Oostenrijkse aangelegenheid te zijn. Het was de eerste keer dat de EMFA zo nadrukkelijk een rol speelde bij de benoeming van de top van een grote Europese publieke omroep. Het werd een lange dag en nacht gisteren, maar de benoeming vond wel op een transparante wijze plaats en werd daarmee controleerbaar.
In tijden waarin de onafhankelijkheid van publieke media in meerdere EU-lidstaten onder politieke druk staat, is dat precies waarvoor de EMFA bedoeld is. Interessant is de balans die de ORF daarbij gevonden heeft, namelijk maximale openbaarheid waar het kon zoals de kandidatenlijst, presentaties, criteria naast gedocumenteerde verantwoording door gemotiveerde, geprotocolleerde stemmen en geheimhouding waar dat moest ter bescherming van de vrijheid van stemmen.
Of de procedure ook standhoudt voor de toezichthouder als het aangekondigde bezwaar wordt doorgezet, zal de tijd leren. Maar wel staat vast dat in Wenen deze week als eerste een nieuw hoofdstuk is geschreven over de benoeming van een toppositie bij een publieke omroep.
