Dat de marine in 1964 met een uitgekiende actie een eind maakte aan televisie-uitzendingen vanaf het REM-eiland voor de kust van Nederland, had mogelijk minder te maken met het beschermen van het omroepbestel, maar meer met het feit dat de Binnenlandse Veiligheidsdienst er een veiligheidsrisico in zag. Op dat moment was de Koude Oorlog tussen Oost en West op zijn hoogtepunt. De angst bestond dat het kunstmatige eiland in de Noordzee – officieel bedoeld om vanaf dat platform commerciële televisie te introduceren – voor spionagedoeleinden gebruikt kon worden.
Dit beschrijft journalist Theo Jongedijk in zijn zojuist verschenen boek ‘Russische roulette, Raid TV-eiland REM’, met als ondertitel ‘Omroeprevolutie kwam uit zee’. Het REM-eiland was een platform dat in Ierland gebouwd was. Het lag net buiten de territoriale wateren, op een steenworp afstand van Noordwijk. Kort na het begin van de eerste tv-uitzendingen werd de zender met een spectaculaire marineactie uit de lucht gehaald. Het geweld waarmee dit gebeurde en de snelheid waarmee de noodwet werd aangenomen, die de juridische legitimatie vormde voor dit optreden, wekken achteraf gezien de indruk dat er meer op het spel stond dan het tegenhouden van commerciële televisie alleen.
Actie van de Nederlandse staat valt niet helemaal te begrijpen
Een van de initiatiefnemers voor de bouw was de vermaarde scheepsbouwer Cornelis Verolme, gesteund door de zakenman Zwolsman. Van Verolme was bekend dat hij zakelijke connecties met Rusland onderhield, maar over de aard daarvan liet de scheepsmagnaat zich niet uit. Verolme stond aan het hoofd van een gezelschap vermogende financiers die vanaf het kunstmatige eiland de aanval wilden inzetten op het omroepbestel. Al langer bestaat het vermoeden dat het de Nederlandse autoriteiten niet (alleen) ging om het tegenhouden van commerciële televisie, maar dat andere argumenten een rol speelden. TV Noordzee had geen grote inhoudelijke ambities en wilde het volk slechts vermaken met series als ‘Ed, het sprekende paard’. ‘Verolme en Zwolsman waren – toen zij het REM-avontuur begonnen – gerespecteerde ondernemers (zonder strafblad), aan wie netjes gevraagd had kunnen worden de zendkristallen in te leveren’, zegt Jongedijk.
Het vermoeden bestaat dat Rusland een oogje had op het REM-eiland als vooruitgeschoven post van de Russische inlichtingendienst. De zendmast kon gebruikt worden voor signals intelligence, vreesde de BVD. Dat is het verzamelen en analyseren van informatie via elektronische signalen. De bemanning bestond uit Amerikaanse en Britse technici die mogelijk -bedoeld of onbedoeld- gevoelige informatie konden verstrekken. Dat idee maakte de Binnenlandse Veiligheidsdienst zenuwachtig, zo blijkt uit de dossiers.
De dossiers bevestigen vermoedens
Onderzoekers hebben inmiddels toegang tot tienduizenden dossiers uit de BVD-periode (1945–1998). Ze zijn door de AIVD overgedragen aan het Nationaal Archief. Uit de vrijgegeven documenten valt af te leiden dat de Binnenlandse Veiligheidsdienst inderdaad rapportages opstelde over de kwetsbaarheid van installaties op het continentaal plat. Daaruit blijkt volgens Jongedijk dat de aandacht van de BVD voor de REM (Reclame Exploitatie Maatschappij) en TV Noordzee expliciet valt onder de categorieën ‘buitenlandse beïnvloeding’ en ‘verstoring van vitale infrastructuur’. Volgens de schrijver bevestigen bronnen binnen de AIVD – de opvolger van de BVD – dat de inval op het REM-eiland in 1964 intern werd beschouwd als een veiligheidsoperatie en dat deze operatie niet alleen bedoeld was om de Omroepwet te handhaven.
De hoofdrolspelers in dit avontuur vormden een bonte verzameling avonturiers, zakenlieden en (vermeende) spionnen. Verolme, de bekende scheepsbouwer, bouwde de enorme stalen constructie van het eiland. P.S. Heerema, offshorepionier, maakte de overheid zenuwachtig vanwege zijn technische kennis. Als hij een eiland kon bouwen voor tv, kon hij dat ook voor andere (buitenlandse) doeleinden, zo werd verondersteld.
De overheid ontnam met TV Noordzee het Nederlandse publiek zijn nieuwe speeltje, maar dat kreeg er de TROS voor terug. Het hele REM-avontuur wordt door Theo Jongedijk in zijn boek aanschouwelijk beschreven. Hij zegt zich erover te verbazen dat er zo weinig aandacht bestaat voor dit aspect van de Nederlandse mediahistorie. De titel – ‘Russische roulette’ – slaat op het feit dat de overheid een groot risico nam door de werkelijke bedoelingen achter de ontmanteling van het platform te verzwijgen. Het boek van Theo Jongedijk wordt uitgegeven door Aspekt.
Het REM-eiland bestaat nog steeds. Het staat in de Houthaven van Amsterdam (foto) en fungeert nu als restaurant.
TON VERLIND
