De regionale omroepen zijn belangrijke hoeders van de provinciale cultuur. Het verbinden van bevolkingsgroepen wordt door alle directies en/of hoofdredacties genoemd als een belangrijke doelstelling. Door een zwaar accent te leggen op het versterken van hun relatie met het publiek hebben zij de tijdgeest goed begrepen, misschien beter dan hun nationale evenknie, de NPO, die vooral in beslag wordt genomen door interne discussies. Regionale omroepen hebben een sterke visie op de toekomst, maar het is belangrijk dat die visie snel wordt omgezet in harde keuzes. Als zij te langzaam innoveren, lopen zij het risico irrelevant te worden.
Dit is het beeld dat naar boven komt uit de rondgang die Spreekbuis de afgelopen twaalf maanden maakte langs alle dertien regionale omroepen en de overkoepelende RPO (Regionale Publieke Omroep), van waaruit samenwerking en innovatie worden gestimuleerd. Spreekbuis liet de interviews analyseren door ChatGPT. Welk patroon ontdekte dit AI- programma? De uitkomst heeft geen wetenschappelijke, maar wel een indicatieve waarde.
In alle gesprekken kwamen ongeveer dezelfde onderwerpen aan de orde. De geïnterviewden konden ook zelf aangeven wat zij voor hun omroep als belangrijke thema’s zagen. De interviews zijn geautoriseerd, dat wil zeggen dat de interviewgasten de juistheid van de genoemde feiten konden controleren en ook of zij correct zijn geciteerd. Dat leidde tot minimale voorstellen tot aanpassingen. De eindredactie over welke aanvullingen wél werden overgenomen en welke niet, lag bij de auteur van de artikelen.
Regionale journalistiek als verbindende factor
Alle regionale omroepen investeren fors in het transformatieproces van lineaire radio en tv naar digitaal, maar denken niet dat de rol van traditionele radio en tv snel helemaal uitgespeeld zal zijn. Aan radio wordt een belangrijke rol toegekend als vertrouwde vriend, waarmee je de dag doorkomt. Televisie zal zich opnieuw moeten uitvinden. De ene omroep is in de verandering verder dan de andere. Omroep Brabant scoort hoog als goed voorbeeld, met indrukwekkende bereikresultaten (bron: Omroep Brabant), die mede te danken zijn aan een uitgekiend marketingbeleid. Omroep West valt op door een zeer actief verantwoordingsbeleid richting het publiek.
Vrijwel alle ondervraagden benadrukken dat de regionale omroep essentieel is voor sociale cohesie en identiteit in de provincie. Omrop Fryslân wordt beschreven als ‘het cement dat de Friezen verbindt’, wat aangeeft hoe belangrijk de omroep is voor lokale taal, cultuur en gemeenschap. RTV Utrecht legt de nadruk op cultuur als verbindende factor binnen de regio. L1 (Limburg) spreekt over vertrouwen en cultuur als kernwaarden voor de Limburgse samenleving. RTV Noord ziet het koesteren van nabuurschap als een belangrijke uitdaging. Dit onderstreept dat regionale media niet alleen belangrijk zijn als informatiebron, maar ook een sociaal bindende rol vervullen.
Kritische, maar betrokken journalistiek
Regionale omroepen zijn de controleurs van de lokale democratie. Die functie heeft de afgelopen jaren steeds meer betekenis gekregen, omdat veel belangrijke beleidsbeslissingen zijn verlegd van Den Haag naar gemeenten en provincies. De omroepen zoeken naar mogelijkheden om die rol goed in te vullen, maar zonder zich te vervreemden van het publiek. Zo benadrukt Omroep Rijnmond kritisch te zijn, maar ook met de regio mee te leven als er reden is tot juichen. RTV Oost vindt luisteren belangrijker dan schreeuwen. Het is een signaal dat rust, nuance en dialoog vooropstaan in hun verslaggeving. RTV Drenthe waarschuwt voor een verdergaande verschraling van de regiojournalistiek door fusies van mediabedrijven. Daardoor wordt de rol van regionale omroepen alleen maar belangrijker.
Algemeen bestaat het inzicht dat regionale omroepen moeten veranderen om ook in de toekomst relevant te blijven. Omroep Gelderland staat op de drempel van een ingrijpende koerswijziging, met nieuwe redactieteams en een focus op online formats en zoekmachineoptimalisatie (SEO) om doelgroepen beter te bereiken.
Aanpassing aan veranderend mediagedrag
Spreekbuis vroeg ChatGPT of de regionale omroepen beschikken over een voldoende sterke toekomstvisie om te overleven.
Vrijwel alle omroepen laten zien dat zij inhoudelijk weten wat hun bestaansrecht is, maar nog niet alle omroepen hebben dat toekomstbeeld even scherp in het vizier, aldus ChatGPT. Bovendien is voor succes de uitvoering doorslaggevend. Op basis van de Spreekbuis-interviews ontstaat een genuanceerd beeld van de toekomstkracht van de regionale omroepen.
Vrijwel alle omroepen weten inhoudelijk wat hun bestaansrecht is: dicht bij de leefwereld van inwoners staan, vertrouwen en betrouwbaarheid bieden, herkenbaarheid creëren, regionale identiteit versterken, sociale cohesie bevorderen en optreden als waakhond van de regionale democratie.
In die zin is de ‘waarom-vraag’ goed beantwoord. Niemand twijfelt aan het belang van regionale journalistiek. Sterker nog, veel omroepbestuurders dichten de omroep een onmisbare plaats toe in de publieke infrastructuur. Maar de visie op hóé dat moet, is wisselend uitgewerkt. Waar het spannend wordt, is in de concrete toekomststrategie. Volgens ChatGPT liggen de beste toekomstkansen bij omroepen die digitaal leidend denken (online first, data, SEO, socials), organisaties die durven herstructureren (nieuwe redactiemodellen, andere workflows) en omroepen met een duidelijke doelgroepstrategie (niet ‘iedereen’, maar bewuste keuzes).
Onlinefirst moet geen project zijn, maar de norm
Omroep Brabant is volgens ChatGPT in die ontwikkeling het verst gevorderd. Een onlinefirst-redactie is daar geen project, maar de norm. De prestaties op site, app en socials zijn sterk. Er wordt datagedreven gewerkt, zonder dat de journalistiek ondergeschikt is aan clicks. Digitalisering wordt niet zozeer gepresenteerd als noodzaak, maar als een kans om het publieke bereik te vergroten.
De omroep combineert een massaal bereik met grote herkenbaarheid en een duidelijke regionale identiteit, zonder zich terug te trekken in nostalgie of provincialisme. ‘De omroep is regionaal, zonder klein te denken’, aldus de analyse van ChatGPT, een predicaat dat overigens ook andere voorlopers in deze vernieuwingsrace zich kunnen toe-eigenen. In de top zitten verschillende omroepen dicht bij elkaar.
Cruciale succesfactoren zijn talentontwikkeling, samenwerking, duurzame financiering en leiderschap dat durft te kiezen.
Niet alle omroepen hebben hun visie al vertaald naar een robuust toekomstmodel, vindt ChatGPT. Het risico zit niet zozeer in het gebrek aan visie, maar in een gebrek aan tempo en consistentie.
Regionaal versus landelijk
Spreekbuis vroeg ChatGPT ook een vergelijking te maken tussen de effectiviteit van de landelijke NPO en de manier waarop regionale omroepen opereren. Bij de NPO wordt het grote bereik gezien als een voordeel, maar ChatGPT signaleert ook haarscheuren. De lineaire kijktijd daalt, digitale ontwikkelingen komen moeizaam tot stand, NPO Start en NPO Luister zijn nog geen vanzelfsprekende platforms en er is veel publieke discussie over legitimatie en kosten. Innovatie bij de NPO is top-down en staat los van de kernorganisatie. Er worden veel pilots uitgevoerd, maar structurele doorbraken blijven uit.
De regionale omroepen hebben een lager absoluut bereik, maar zijn sterk verankerd in hun regio, kunnen bogen op groot vertrouwen, innovatie is ingebed in de dagelijkse praktijk en er is minder legitimiteitsdruk in het publieke debat. De regionale omroepen lijken hun publieke waarde efficiënter te verzilveren dan de NPO. ChatGPT zegt hierover: ‘Het is ironisch dat kleinere organisaties innovatiever blijken in de uitvoering. De NPO moet voortdurend haar bestaansrecht uitleggen. Het bestaansrecht van regionale omroepen hoeft niet te worden uitgelegd; het wordt ervaren. Het regionale organisatiemodel is aantoonbaar duurzamer dan het NPO-model.’
EEN belangrijk verschil: er is geen zuilen of omroepverenigingensysteem bij de regionale omroepen. Oftewel er is 1 organisatie die ZELF zowel de kanalen (radio, tv, online en social media) in handen heeft, alsmede de content maakt. Dat is bij de NPO helemaal niet zo waar je allemaal koninkrijkjes hebt. Dat is een fundamenteel verschil.
En door de lage budgetten, werken zij veel efficiënter en hebben ze niet zoveel management, bestuurslagen en directeurtjes .
Hier kan Hilversum nog voorbeeld aan nemen hoe het moet.