(Dit is artikel is ook te beluisteren)
Een nieuwsbericht schrijven en het vervolgens publiceren op de website is allang niet meer voldoende als je als regionale publieke omroep werkelijk iedereen wil bereiken. Want wat als iemand moeite heeft met lezen? Wat als Nederlands niet de moedertaal is? Of als een nieuwsverhaal vol staat met woorden die voor journalisten heel normaal zijn, maar voor een deel van het publiek helemaal niet?
NH Media en Omroep Brabant zoeken naar manieren om die drempels weg te nemen. Technologie en AI helpen daarbij, maar minstens zo belangrijk is het contact met de mensen voor wie de oplossingen bedoeld zijn. Voor Sebastiaan Vos, coördinator Online bij NH Media, begint het verhaal bij de publieke taak van de omroep. Toegankelijkheid is volgens hem geen apart project dat je eens per jaar bespreekt, maar iets dat onderdeel moet zijn van de dagelijkse ontwikkeling van websites, apps en journalistieke producten.
‘We zijn een publieke omroep. We hebben publieke middelen voor het publiek. Er zijn geen paywalls en dus willen we wat we maken zo inclusief mogelijk aanbieden.’ Juist daar zit volgens Vos een lastige kwestie. De mensen die websites, apps en journalistieke producten ontwikkelen, behoren zelf lang niet altijd tot de groepen voor wie toegankelijkheid een probleem is. Ze zijn meestal niet visueel beperkt, auditief beperkt, laaggeletterd of anderstalig. Daardoor is het gemakkelijk om oplossingen te bedenken vanuit de eigen belevingswereld. NH Media laat zijn digitale kanalen daarom onder meer extern toetsen aan toegankelijkheidscriteria.
Dat zo’n ander perspectief belangrijk is, merkte Vos toen NH Media een front-enddeveloper in dienst had die zelf visueel beperkt was. Discussies die voor collega‘s soms vooral over esthetiek gingen, kregen ineens een heel praktische lading. ‘Dan kun je lang praten over een contrastwaarde, maar als iemand zegt: dit werkt voor mij niet, want ik kan de tekst letterlijk niet lezen, wordt het opeens heel concreet.’
Meer dan technische toegankelijkheid
Toegankelijkheid gaat echter verder dan contrastwaarden, lettergroottes of de vraag of een website goed werkt met een screenreader. NH Media verbreedde het onderwerp de afgelopen jaren nadrukkelijk naar mensen die moeite hebben met de Nederlandse taal.Tijdens de coronapandemie werd bijvoorbeeld duidelijk hoe belangrijk regionaal nieuws kan zijn voor mensen die uit het buitenland komen. Zij konden via internationale media prima volgen wat er wereldwijd gebeurde, maar hadden behoefte aan informatie over hun directe omgeving: welke coronaregels gelden hier, wat gebeurt er in mijn woonplaats en waar kan ik terecht?Vos: ‘Dat is nu juist iets waarin publieke regionale omroepen behoren te excelleren. Internationale media kunnen vertellen wat er in de wereld gebeurt, maar niet wat er bij jou om de hoek aan de hand is.’
Verschillende talen
NH Media besloot daarom artikelen in verschillende talen beschikbaar te maken. Via een geïntegreerde vertaalservice kunnen berichten worden vertaald naar talen die relevant zijn voor inwoners van de regio. Daarbij keek de omroep onder meer naar gegevens van het CBS om te bepalen welke talen belangrijk zijn.
Ook bij Omroep Brabant speelt die vraag. Redactiemanager Verbinding & Ontwikkeling Lody Trepels vertelt dat de omroep via publieksonderzoek probeert te achterhalen welke groepen minder goed worden bereikt en daarbij kwamen onder meer laaggeletterden en mensen die de Nederlandse taal niet goed beheersen naar voren. In de regio Eindhoven gaat het bijvoorbeeld om internationale werknemers en expats. Dat betekent overigens niet automatisch dat zo’n groep eenvoudig aan de regionale omroep te binden is want een deel van de internationale werknemers verblijft maar tijdelijk in Nederland en heeft daardoor minder binding met Brabant. Toch wil Omroep Brabant het nieuws voor hen beschikbaar maken en om die reden is in de app een mogelijkheid ingebouwd om artikelen in verschillende talen te lezen. Trepels ziet bovendien dat die groep in de loop der jaren kan veranderen. ‘Hoe langer expats in Nederland zijn, kinderen krijgen die hier naar school gaan en onderdeel worden van de samenleving, hoe meer die werelden naar elkaar toe groeien.’
Nieuws dat te moeilijk is
Een andere grote uitdaging is laaggeletterdheid. Het interessante daarbij is dat het probleem niet zit in een gebrek aan belangstelling voor nieuws. Integendeel, zegt Trepels. Uit onderzoek van Omroep Brabant bleek juist dat laaggeletterde Brabanders behoefte hebben aan regionaal nieuws. Alleen is de manier waarop journalisten dat nieuws traditioneel opschrijven soms te ingewikkeld enOmroep Brabant ging daarom op zoek naar een gespecialiseerde partij en kwam terecht bij Tolkie, dat technologie ontwikkelt om informatie begrijpelijker te maken. Inmiddels kunnen artikelen van Omroep Brabant worden omgezet naar eenvoudige taal. Ook kan een lezer een zeer korte samenvatting laten maken.‘Je kunt dus zeggen: dit artikel is vijfhonderd woorden, maar ik wil gewoon in drie zinnen weten wat er aan de hand is.’De functie trekt geen duizenden gebruikers per artikel, zegt Trepels, maar wordt wel degelijk gebruikt en de reacties zijn positief. Voor Omroep Brabant is dat voldoende bewijs dat er behoefte aan bestaat.
NH Media werkt eveneens met Tolkie, aanvankelijk met een toepassing die moeilijke woorden in een artikel kon uitleggen. Maar daarbij ontstond een belangrijk inzicht: iemand die echt moeite heeft met lezen, is niet noodzakelijk geholpen wanneer hij zich woord voor woord door een ingewikkeld artikel moet worstelen. Vos: ‘Op woordniveau ondersteuning bieden is mooi, maar als iemand echt laaggeletterd is, wordt het daarmee nog niet automatisch een makkelijk leesbaar verhaal. Daarom werd de stap gezet van het vervangen van moeilijke woorden naar het hertalen van een compleet artikel. Zinsconstructies worden eenvoudiger, het taalgebruik aangepast en de structuur wordt overzichtelijker. Daarbij bleek bijvoorbeeld uit gesprekken met de doelgroep dat duidelijke tussenkoppen belangrijk zijn. Een lezer kan daardoor snel zien waar een gedeelte over gaat en bepalen of hij verder wil lezen.
Niet bedenken vóór de doelgroep
De belangrijkste les van beide omroepen is misschien wel dat toegankelijkheid niet alleen een technisch vraagstuk is. Je kunt als redactie of developer iets bedenken waarvan je overtuigd bent dat het geweldig werkt, maar uiteindelijk bepaalt de gebruiker of dat inderdaad zo is. Vos geeft een mooi voorbeeld. Bij NH Media kwam bij de aangepaste artikelen een knop met de aanduiding ‘simpele tekst’. Daar kwam kritiek op: is dat niet kleinerend tegenover mensen die moeite hebben met lezen? Het verrassende antwoord was dat juist de doelgroep zelf die term had aangedragen. ‘Voor hen was het heel duidelijk. Simpele tekst betekent: daar kan ik op klikken en dan kan ik het beter begrijpen. Als je geen contact met de doelgroep hebt, weet je dat soort dingen dus niet.’
NH Media kijkt daarom niet alleen naar reacties van testgroepen, maar ook naar daadwerkelijk gebruik. Er wordt gemeten hoeveel vertaalde en vereenvoudigde pagina’s worden gelezen. De meeste bezoekers lezen vanzelfsprekend de oorspronkelijke Nederlandse artikelen, maar daarna wordt Engels veel gekozen en ook de vereenvoudigde versie wordt gebruikt.
Ook Omroep Brabant betrok laaggeletterden nadrukkelijk bij de ontwikkeling. Via onder meer bibliotheken werden bijeenkomsten bezocht waar mensen uit de doelgroep aanwezig waren. Daar werden toepassingen getest en gesprekken gevoerd. ‘Je kunt natuurlijk zelf tegen AI zeggen dat een tekst eenvoudiger moet, maar dan krijg je nog niet automatisch het niveau dat je wilt. Dit is echt ontwikkeld en getest samen met mensen zelf.’ Daar zit volgens Trepels een belangrijke meerwaarde van een gespecialiseerde organisatie. Het gaat niet alleen om een taalniveau instellen in een AI-model, maar om jarenlang onderzoeken welke woorden, zinnen en structuren daadwerkelijk worden begrepen.
De journalist moet zelf ook toegankelijk schrijven
Technologie lost bovendien niet alles op. Trepels vindt dat journalisten zelf ook moeten nadenken over de begrijpelijkheid van hun werk. Bij Omroep Brabant is daar de afgelopen jaren veel aandacht voor geweest. Schrijf toegankelijk, leg zaken uit en ga er niet automatisch vanuit dat de lezer alle instituties, begrippen en dossiers kent.Dat heeft ook gevolgen voor de journalistieke vorm.‘Persoonlijke verhalen werken heel goed. Dus niet beginnen met: de provincie heeft dit besloten, maar vertellen dat Jan en Astrid dit merken doordat de provincie een besluit heeft genomen.’Zijn voorbeeld is een bezuiniging op het busvervoer. Je kunt een artikel beginnen met de mededeling dat de provincie een miljoen euro minder beschikbaar stelt voor buslijnen, maar voor veel mensen wordt het nieuws pas echt begrijpelijk als je vertelt over een tachtigjarige vrouw uit een dorp die door het verdwijnen van haar bus niet meer naar de weekmarkt kan.
AI maakt meer mogelijk
Nieuwe technologie zorgt er ondertussen voor dat regionale omroepen met relatief beperkte middelen steeds meer kunnen doen. NH Media gebruikt technologie bijvoorbeeld ook om afbeeldingen automatisch van beschrijvende teksten te voorzien. Waar een onderschrift lang niet altijd vertelt wat er daadwerkelijk op een foto staat, kan een automatisch gegenereerde beschrijving een visueel beperkte gebruiker wel uitleggen wat er te zien is.
Ook video’s worden standaard ondertiteld en daarbij komt alweer een volgende vraag kijken: moet een ondertitel een letterlijke transcriptie zijn van wat iemand zegt, of is het belangrijker dat de betekenis zo duidelijk mogelijk wordt overgebracht? Zeker wanneer iemand snel praat, dialect gebruikt of minder duidelijk articuleert, is een woordelijke transcriptie niet altijd de beste oplossing. NH Media experimenteert daarom met ondertiteling die meer gericht is op context en intentie. Vos: ‘Is het honderd procent perfect? Nee. Maar iemand kan wel beter begrijpen wat er aan de hand is. Moderne techniek maakt het mogelijk om met dezelfde middelen veel meer te doen.’
Daarbij moet de journalist uiteindelijk wel de baas blijven. Bij NH Media komen vertalingen, hertalingen en andere automatisch gegenereerde onderdelen terug in het CMS. Een redacteur kan ze controleren en waar nodig aanpassen. De technologie ondersteunt de journalistiek, maar neemt de verantwoordelijkheid niet over.
Iedereen betekent echt iedereen
De ontwikkeling is bovendien nog lang niet klaar. Artikelen kunnen worden voorgelezen, er zijn aangepaste lettertypen voor mensen met dyslexie, teksten worden vertaald en vereenvoudigd en video’s krijgen ondertiteling. Vos denkt alweer na over vertaalde ondertitels, voorlezen in andere talen en uiteindelijk misschien zelfs Nederlandse gebarentaal.Voor hem hoort dat experimenteren rechtstreeks bij de publieke opdracht van een regionale omroep.‘Innoveer en wees niet bang dat er een keer iets fout gaat. Je creëert heel veel waarde voor groepen die je anders links laat liggen. We willen laten zien: wij zijn er letterlijk voor iedereen.’
BAS HAKKER
