Ik ben van Tsjechië in buurland Slowakije aangekomen en in Bratislava lopen de gemoederen ook al op. Alleen anders dan in Praag lijkt het zich hier meer onderhuids af te spelen, ondanks de drastische politieke ingrepen. Zo hield op 1 juli 2024 de Slowaakse publieke omroep RTVS op te bestaan. Geen faillissement, geen fusie, maar een politiek besluit. De regering van premier Robert Fico, die de omroep “vijandig” noemde en het land zou ondermijnen, verving RTVS in één klap door een nieuwe organisatie, STVR. Dezelfde gebouwen, dezelfde zenders, maar een andere machtsstructuur. Twee jaar later is duidelijk hoe ingrijpend die operatie was en hoe moeizaam Europa reageert. Desondanks wordt de Slowaakse publieke omroep misschien de belangrijkste testcase voor de Europese mediavrijheidswet EMFA.
Het draaiboek, Stap één: vervang de baas
Onder RTVS koos het parlement de directeur-generaal voor een termijn van vijf jaar. Dat was ook niet ideaal in het kader van onafhankelijkheid. Onder STVR wordt het nog politieker. De baas wordt nu gekozen door een negenkoppige raad, waarvan vijf leden door het parlement en vier door de regering (via de ministeries van Cultuur en Financiën) worden benoemd. Omdat de regeringscoalitie het parlement beheerst, controleert zij daarmee de facto de hele raad en dus de top van de omroep.
Het effect liet niet lang op zich wachten. Directeur-generaal Ľuboš Machaj, wiens mandaat eigenlijk tot 2027 liep, moest per direct vertrekken. In mei 2025 koos de nieuwe raad Martina Flašíková als zijn opvolger. Haar achtergrond was een voormalig tv-producent en reclamemanager. Een van haar eerste daden was het schrappen van langlopende programma’s met politieke discussie, factchecking en satire. Daarnaast kwam er een “ethische commissie”. Deze commissie kan ingrijpen in het journalistieke werk en wordt door critici omschreven als een potentieel censuurorgaan, bemand door onder andere een oud-adviseur van Fico.
Stap twee: draai de geldkraan dicht (maar niet helemaal)
Wie de leiding controleert, heeft nog geen gehoorzame redactie. Daarvoor is een tweede instrument nodig, de geldkraan.
Het begon al in de eerste helft van 2024 met een korting van 30 procent op het budget van de voorganger van STVR, de later dat jaar opgeheven RTVS. Onder STVR werd de financiering wettelijk vastgelegd op 0,12 procent van het bbp. Dat komt neer op zo’n €131 miljoen, ruwweg €55 miljoen minder dan voorheen. Het gevolg liet zich raden. Discussies over het schrappen van programma’s en zelfs het sluiten van een compleet tv-kanaal.
Maar de hoogte van het bedrag is niet eens het grootste probleem. Dat is de structuur. Slowakije schafte in 2023 het kijk- en luistergeld af en verving het door directe staatsfinanciering. Daarmee verdween de buffer tussen de omroep en de politiek. Wie het budget jaarlijks kan aanpassen, hoeft nooit expliciet te censureren. Het leidde tot kritiek van internationale organisaties.
Begin 2026 volgde de volgende klap: het ontslag van zo’n zestig medewerkers. Officieel een economische maatregel. Maar op de ontslaglijst stonden veel langgediende journalisten én leden van het stakingscomité dat zich in 2024 tegen de opheffing van RTVS had verzet. Persvrijheidsorganisaties verenigd in Media Freedom Rapid Response, spraken over vergelding en enkele ontslagen worden nu bij de rechter aangevochten. In maart 2026 gingen dan toch ook hier in Bratislava de Slowaken de straat op uit protest.
Werkt het? Het publiek stemt met de afstandsbediening
De cijfers zijn onverbiddelijk. Sinds de ingrepen van 2024 is het wekelijkse bereik van STVR met 7 procentpunt gedaald en het vertrouwen met 10 procentpunt. Ondertussen stapelen de inhoudelijke klachten zich op. In april 2026 dienden ngo’s, waaronder Transparency International Slovakia en Reporters Without Borders, een formele klacht in bij de lokale mediatoezichthouder. Hun maandenlange monitoring van het hoofdjournaal wees volgens deze organisaties op systematische tekortkomingen in objectiviteit en pluriformiteit. Wrang detail is dat diezelfde toezichthouder intussen zelf hervormd wordt. Een wetsvoorstel wil het collectieve negenkoppige bestuur vervangen door één door het parlement benoemde voorzitter. De vorige directeur van de toezichthouder, die voor precies dit scenario waarschuwde, werd begin 2026 ontslagen.
En Europa?
Net toen Fico zijn omroepwet doorvoerde, trad de European Media Freedom Act (EMFA) in werking. Lezers van deze blog kennen deze Verordening intussen wel. Het is de eerste EU-wet die de onafhankelijkheid van publieke omroepen expliciet beschermt. Slowakije werd daarmee volgens Media Freedom Rapid Response afgelopen april een test voor de vraag of die wet tanden heeft.
De Europese Commissie roert zich met mate. In september 2024 stuurde vicevoorzitter Věra Jourová een waarschuwingsbrief waarin ze mogelijke schendingen van de EMFA benoemde en dreigde met inbreukprocedures. Volgens Media Freedom Rapid Response zou er een formele pre-inbreukdialoog tussen Brussel en Bratislava gaande zijn. Dat is de laatste stap vóór een formele inbreukprocedure, die uiteindelijk bij het EU-Hof kan eindigen. Maar officieel bestaat hier geen bevestiging van. Deze fase is in de regel vertrouwelijk. Pas als de Commissie een formele inbreukprocedure start, wordt daar officieel mededeling over gedaan.
Het tot nu toe scherpste Europese signaal kwam van de European Board for Media Services. Dat is het adviesorgaan van nationale mediatoezichthouders dat door de EMFA in het leven is geroepen. In een verklaring van 13 maart 2026 uitte de Board openlijk twijfels over de verenigbaarheid met het EU-recht van het ontslag van de directeur van de Slowaakse toezichthouder. Het plotselinge voorstel, de nipte stemming en de aangekondigde structuurwijzigingen vormen volgens de Board “systeemrisico’s”. De verklaring had ook een pijnlijk persoonlijke dimensie. De ontslagen directeur was uit hoofde van zijn functie zelf lid van diezelfde Board, waarvan de onafhankelijkheid de EMFA uitdrukkelijk beschermt. En hoewel de Board zelf geen sancties kan opleggen, deed zij iets wat in Brussel als een duidelijke wenk geldt. De Board nodigde de Europese Commissie uit om de situatie in Slowakije te onderzoeken. Het was een van de scherpste verklaringen die het jonge orgaan tot nu toe over een lidstaat aflegde.
Het Europees Parlement heeft zich op meerdere momenten uitgesproken, zij het vooral via debatten en bredere rechtsstaatresoluties. Voor de volledigheid meld ik dat het Platform voor de Bescherming van de Journalistiek van de Raad van Europa zorgen uitte over de bestuurs- en financieringsstructuur van STVR. Dit werd geregistreerd als een zogeheten “systemic alert”, een melding die geen los incident maar een structurele bedreiging signaleert. Maar de Raad van Europa heeft geen sanctie-instrument vergelijkbaar met een inbreukprocedure zoals de Europese Commissie heeft. De kracht van de Raad ligt in normstelling, monitoring en reputatiedruk.
Maar waarschuwingen vanuit Brussel hebben vooralsnog geen juridische consequenties en zijn nog geen sancties. En de vraag is hoe lang Brussel nog kan zwijgen. In deze blog kwamen intussen twee landen voorbij waar de toekomst van publieke media bepaald wordt door politieke ideologie. Als de Commissie niet doorpakt naar een formele inbreukprocedure, dreigt de EMFA een dode letter te worden en ligt er voor elke volgende regering waar dan ook in Europa met omroepambities een draaiboek klaar. Het Slowaakse scenario is geen apart geval. De ingrediënten zoals een nieuwe bestuursstructuur, afbrokkelende financiering die afhankelijk wordt van jaarlijkse politieke besluiten, een “reorganisatie” die kritische journalisten treft, zijn eerder vertoond in onder andere Hongarije en Polen. En de discussie over de financiering en onafhankelijkheid van publieke omroepen woedt zo langzamerhand op enigerlei wijze in vrijwel elk Europees land, van Tsjechië tot Italië.
En dat zal ik laten zien als we de volgende keer eens naar een ander deel van Europa gaan, Frankrijk.
Gebaseerd op rapportages van onder meer NOS, EBU, het Reuters Institute Digital News Report 2026, Reporters Without Borders, het International Press Institute, de Media Freedom Rapid Response, Public Media Alliance en de State Media Monitor.
