Terwijl media waarschuwen voor de vooringenomenheid van algoritmes en kunstmatige intelligentie, kiezen steeds meer journalistieke organisaties zelf nadrukkelijk positie. In Frankrijk leidt dat inmiddels tot oproepen om een televisiezender te sluiten. Ook in Nederland worden de grenzen tussen journalistiek, activisme en politieke overtuiging steeds minder scherp. Maar wat betekent dat voor de informatiepositie van de burger?
De NOS berichtte op 10 november dat meer dan een miljoen Fransen een petitie hadden ondertekend om nieuwszender CNews van de buis te halen. Volgens de initiatiefnemers is de zender, die behoort tot het Groupe Canal+ media-imperium van miljardair Vincent Bolloré, geen journalistieke organisatie maar een propagandamachine die extreemrechtse denkbeelden verspreidt. De petitie kreeg een enorme impuls na een racistische aanslag op 23 oktober in de omgeving van Parijs, waarbij een Fransman van Congolese afkomst werd gedood. Tegenstanders legden vervolgens een verband tussen het geweld en de berichtgeving van CNews, waardoor een discussie over journalistieke verantwoordelijkheid uitgroeide tot een politieke strijd over het bestaansrecht van een nieuwsorganisatie.
In Frankrijk zelf kreeg die strijd op 10 november een voorlopig parlementair vervolg. De commissie voor Culturele Zaken van de Assemblée nationale besloot met 28 tegen 25 stemmen de petitie niet verder te behandelen. Daarmee werden de klachten tegen CNews niet ongegrond verklaard, maar werd besloten dat de petitie geen aanleiding gaf tot nader onderzoek door de commissie. Het onderscheid is wezenlijk, omdat de vraag of een nieuwsorganisatie regels overtreedt een andere is dan de vraag of haar politieke oriëntatie reden kan zijn om haar het zwijgen op te leggen.
Het Franse petitiesysteem maakt dat onderscheid zichtbaar. Burgers kunnen via de officiële website van de Assemblée nationale petities indienen en ondertekenen. Bij 100.000 handtekeningen krijgt een petitie extra zichtbaarheid en bij 500.000 handtekeningen, verspreid over voldoende departementen, kan een plenair debat worden georganiseerd. De ruim 1,06 miljoen handtekeningen voor het sluiten van CNews vormen daarmee een indrukwekkend politiek signaal, maar geen democratisch mandaat om een zender te verbieden.
De kritiek op CNews komt overigens niet uit de lucht vallen. De Franse mediawaakhond Arcom heeft de zender herhaaldelijk gesanctioneerd wegens onder meer discriminerende uitspraken en tekortkomingen in de berichtgeving. Ook de politieke pluriformiteit van de programmering staat ter discussie. CNews bestrijdt de beschuldigingen van racistische propaganda en beroept zich op de vrijheid van meningsuiting. Daarmee raken twee beginselen elkaar die een democratie allebei nodig heeft: de handhaving van journalistieke en wettelijke normen en de bescherming van afwijkende opvattingen, ook wanneer die maatschappelijk weerstand oproepen.
In Nederland herkennen we die spanning rond Ongehoord Nederland, waarvan de positie binnen het publieke bestel eveneens ter discussie staat. Daarbij spelen wettelijke verplichtingen en journalistieke kwaliteitsnormen een rol. Het intrekken van een publieke erkenning is juridisch iets anders dan het verbieden van een commerciële nieuwsorganisatie, maar ook hier raakt de discussie aan de vraag welke opvattingen en journalistieke werkwijzen nog een plaats verdienen binnen het bestaande medialandschap.
Tegelijkertijd ontwikkelt zich aan de andere kant van het politieke spectrum een journalistiek die haar maatschappelijke betrokkenheid juist nadrukkelijk uitdraagt. Waar Left Laser met een activistische benadering van interviews en politieke verslaggeving, en een collectie ‘propaganda’ stickers, een eigen publiek heeft opgebouwd, presenteert Tegenmacht Media zich als een breder en professioneel georganiseerd journalistiek initiatief. Tegenmacht omschrijft haar berichtgeving als “offensief maar verbindend” en maakt duidelijk dat haar journalistiek niet waardenvrij wil zijn, maar vanuit een herkenbare maatschappelijke overtuiging opereert.
De financiering van Tegenmacht verdient daarbij aandacht. Volgens berichtgeving van Spreekbuis en journalist David de Jong van MarketingReport komt circa 90 procent van de startfinanciering uit maatschappelijke organisaties, waaronder organisaties met een uitgesproken politieke of activistische agenda. Tegenmacht benadrukt dat financiers geen invloed hebben op redactionele keuzes en heeft daarvoor onafhankelijkheidswaarborgen vastgelegd. Dat onderscheid is belangrijk, want maatschappelijke financiering bewijst op zichzelf geen redactionele afhankelijkheid. Maar theoretische onafhankelijkheid van financiers betekent niet automatisch onafhankelijkheid van een ideologisch vertrekpunt. Wanneer een redactie vooraf een maatschappelijke opdracht formuleert, heeft dat gevolgen voor de onderwerpen die zij kiest, de vragen die zij stelt en de perspectieven die aandacht krijgen. Daarnaast valt ook op dat Noortje Thijssen, Eerste Kamerlid voor Pro, bestuurder is van Tegenmacht. Dan ligt politiek en media dan wel erg strak op elkaar.
Daarmee ontstaat een opmerkelijke tegenstelling. (Traditionele) media, politici en wetenschappers waarschuwen steeds nadrukkelijker voor de bias in algoritmes en kunstmatige intelligentie. Ze maken zich zorgen over de selectie en rangschikking van informatie, de onzichtbare keuzes achter aanbevelingen en de mogelijkheid dat burgers vooral worden bevestigd in hun bestaande overtuigingen. Tegelijkertijd zien we journalistieke organisaties die hun eigen maatschappelijke kleur juist als onderscheidend kenmerk presenteren. Waar we van AI verlangen dat vooringenomenheid zichtbaar en controleerbaar wordt, lijkt een uitgesproken redactionele richting in de journalistiek steeds vaker een bewuste positionering.
Natuurlijk hebben kranten en andere nieuwsmedia altijd een politieke en maatschappelijke signatuur gehad. Volledige neutraliteit is bovendien een moeilijk houdbaar ideaal. Maar journalistiek ontleent haar bijzondere maatschappelijke positie niet aan het ontbreken van ieder perspectief. Die positie berust op de bereidheid feiten te onderzoeken, eigen aannames ter discussie te stellen, tegenargumenten serieus te nemen en onderscheid te maken tussen verslaggeving, analyse en opinie. Het begrip journalistiek is daarbij niet wettelijk beschermd. Iedere organisatie of individu kan zichzelf journalistiek noemen, ongeacht haar maatschappelijke missie of werkwijze, en daarmee aanspraak maken op het vertrouwen dat het vak historisch heeft opgebouwd.
De centrale vraag is uiteindelijk niet of CNews, Ongehoord Nederland, Tegenmacht Media of andere uitgesproken nieuwsorganisaties mogen bestaan. Hun aanwezigheid kan juist bijdragen aan een pluriform medialandschap. Maar pluriformiteit in het aanbod is iets anders dan pluriformiteit in de informatie die burgers daadwerkelijk ontvangen. Wanneer iedere nieuwsorganisatie vanuit een eigen overtuiging selecteert en iedere burger voornamelijk de bronnen volgt die daarbij aansluiten, kan het totale aanbod steeds diverser worden terwijl het individuele wereldbeeld steeds smaller wordt.
Dat is opvallend genoeg precies het probleem waarvoor we bij algoritmes waarschuwen. Ook daar bepalen selectie, rangschikking en weglating welk beeld van de werkelijkheid de gebruiker krijgt. Journalistieke selectie is niet hetzelfde als algoritmische selectie, maar beide beïnvloeden welke informatie de burger bereikt en welke buiten beeld blijft. Zou de journalistiek daarom niet dezelfde kritische vragen aan zichzelf moeten stellen die zij terecht aan technologiebedrijven stelt?
Wellicht zou binnen de journalistiek het gesprek minder moeten gaan over welke media te veel bias hebben en daarom moeten worden gecorrigeerd of uitgesloten, en meer over de manier waarop verschillende invalshoeken met elkaar verbonden kunnen worden. Want een democratie heeft weinig aan een steeds groter aanbod van afzonderlijke waarheden wanneer burgers daardoor steeds minder toegang krijgen tot het gemeenschappelijke en diverse beeld van de werkelijkheid. De journalistieke uitdaging ligt dan niet in het uitwissen van verschillen, maar in het toegankelijk en begrijpelijk maken ervan, zodat burgers zich kunnen informeren zonder eerst voor een kamp te hoeven kiezen.
