Sommige verhalen bij de radio blijven verborgen voor de luisteraar, soms maar beter, soms ook jammer ter lering ende, vooral, vermaak. Het zijn de verhalen van programmamakers en technici die zich achter de kuchknop afspelen in een radiostudio, op locatie of een aanverwante omgeving. Elke maand een nieuw bericht van achter die knop, mogelijk door de tijd niet meer geheel accuraat, licht afgezwakt of aangesterkt.
Eerder dit jaar verscheen het boek ‘Waar gaat het eigenlijk over?’ met als ondertitel ‘van domineesomroep tot avant-garde’, oftewel ‘100 jaar VPRO’. Geschreven door Jan Haasbroek, voormalig directeur radio van de VPRO. In dit kleurrijke boek uitgebreid aandacht voor het medium radio, terecht natuurlijk. Een stukkie uit dit boek:
“Het verbaasde niemand dat de vindingrijke Peter Flik [1938 – 2024] met de gouden vondst kwam: Het Gebouw. Wat was er logischer dan een kantoor als locatie voor een doorlopend dagprogramma? Je zag het direct voor je: een receptie, een pantry, kopieermachines, memo’s, een telefoonkamer en afdelingen voor wat je maar wilde – Onderzoek, Buitenland, Ondervragingen, naar hartenlust uit te breiden. Er waren twee kleine problemen: hoe vind je een geschikt gebouw? En: kantoren zijn geen studio’s met gecapitonneerde wanden van geluiddempende eierdozen. Maar we hadden geluk. Tegenover de vpro-villa’s kwam een gebouw vrij dat we konden huren. Nu nog de technici ervan overtuigen dat technische eisen ondergeschikt waren aan een spectaculair vormidee”.
Zo ontstond Het Gebouw, dat stond ook met grote zwarte letters op de gevel van dat gebouw. Peter Flik kwam met het idee voor een wekelijks totaalprogramma op vrijdag van 07.00 – 16.30 uur op radio 1. De eerste uitzending was op vrijdag 12 oktober 1984. De laatste op vrijdag 1 oktober 1993.
De NOS-technici waren snel overtuigd, voelden zich zeker niet ondergeschikt, voor hen was het een spectaculaire uitdaging. Het werd alleen wel íets meer dan een locatiesetje met een mengpaneel, een handvol microfoons, wat speakers en kabeltjes. Alle technici die erbij betrokken waren, wijzen naar de collega die van Het Gebouw meer weet dan alleen de hoed, het mengpaneel en de rand: Willem Meester (nu 85). Willem begon bij de omroep in 1965. Hilversum 3 bestond al net, maar de NOS nog niet. Willem kwam in dienst bij de NRU (Nederlandse Radio Unie). Pas in 1969 fuseerde de NRU met de NTS (Nederlandse Televisie Stichting) tot de NOS.
We stuiven gelijk door naar 1984, het jaar van de eerste uitzending van Het Gebouw. Een uitzending op vrijdag van 07.00 – 16.30 uur, met recht een totaalprogramma. Het was niet zo dat Het Gebouw permanent omgebouwd kon blijven tot een radiostudio, nee elke donderdag werd vanuit het reportagecentrum van de NOS (vanaf 1 januari 1988 het NOB) aan de Nieuwe Havenweg een vrachtwagen vol apparatuur verplaatst naar de ’s Gravelandseweg in Hilversum. Een kort ritje van krap 2,5 kilometer, maar wel een lange bouwdag. Technici, altijd creatief in het verzinnen van aangepaste namen van programma’s, noemde Het Gebouw dan ook al snel ‘Het Gesjouw’. De onderstaande foto geeft een aardige blik op de studio die elke donderdag werd opgebouwd en vrijdagmiddag na afloop van het programma weer werd afgebroken. De studio kreeg riante plek op de eerste verdieping, de lift was onbetrouwbaar dus een hoop gesjouw via het trappenhuis. Alle hoeken en gaten van dit inmiddels gesloopte voormalige GAK-kantoor waren onderdeel van de uitzending. Willem was de meester van het uitgebreide technische schema. Alle afdelingen door het hele gebouw, van receptie tot de kelder, waren via uitgebreide bekabeling met elkaar verbonden. Er was ook een vaste verbinding naar de overkant, daar stond Villa 65 van de VPRO. Daar bevond zich de studio waar het signaal uit Het Gebouw binnenkwam. En daar weer vandaan vond het geluid de weg naar de luisteraar. De technisch basisopstelling is in al die jaren redelijk overeind gebleven. Willem weet nog diverse bijzondere details.
Tussen half zeven ‘s morgens werd er tot aan het begin van de uitzending een stukje sfeermuziek gedraaid, hoorbaar door het hele Gebouw. De meeste VPRO-medewerkers bleven in de voorgaande nacht logeren in een hotel in Hilversum. Dus menig VPRO-er kwam met een beneveld testbeeld binnen.
Buiten hing een microfoon om het geluid van een mereltje in een naastgelegen boom hoorbaar te maken.
En verder een voor deze tijd ongekend fenomeen, we leefden in die tijd volledig analoog, dat had een groot voordeel. Hoezo ongekend, hoezo groot voordeel? In de tijdelijke studio stond ook een radio-ontvanger opgesteld, het signaal hiervan ging naar alle hoofdtelefoons van alle betrokkenen via een veelvoud van grijze kabels. Omdat er geen enkele vorm van vertraging optrad, hoorde iedereen hetzelfde onvertraagde geluid dat de luisteraar hoorde. Geen gepruts met selectieve retouren, kostbare lokale Optimodden (meervoud van de zendlijnprocessor Optimod) of andere ingewikkelde schakelingen. Alle medewerkers van Het Gebouw luisterden gewoon naar Hilversum 1 (later radio 1) vanuit de radio-ontvanger.
Willem weet ook nog een mooi verhaal over een bijzondere storing. Een hinderlijk brommetje. Niet hoorbaar voor de luisteraar, maar wel op alle hoofdtelefoons, en die waren er veel in gebruik in Het Gebouw. Erg hinderlijk aan dit brommetje: het was er de ene keer wel en de andere keer niet. Da’s lastig storing zoeken. Willem wist het na lange tijd te traceren: een metalen gordijnrunnertje waar de haakjes van het gordijn worden ingehaakt. Zo’n runnertje had op wonderbaarlijke wijze zijn weg gevonden in een klein kastje waarop meerdere aansluitingen zichtbaar waren (voor de kenners een parallelplankje of splitskastje. Volgens de NOS-normering de KC-070).
Willem: “In het kabelgat van de zespersoons discussietafel lagen op de bodem de parallel- plankjes. Het gordijnrunnertje kwam uit het naaisetje van Dini Banga. Zij was bezig met gordijnen te naaien om Het Gebouw een huislijkere sfeer mee te geven. Als er iemand bewoon achter de discussietafel kwam het runnertje in beweging en veroorzaakte zo de storing.”
Nog een leuk detail, enkele medewerk(st)ers hadden bijnamen. Het draaiboek werd wekelijks op A3-formaat aangeleverd door producer Dinie Bangma, dat werd dus Dinie Draaiboek. Max Bruinsma was verantwoordelijk voor de muziek dus: Max Muziek.
In Het Gebouw stond ook een piano, daar moesten ook microfoons bij, Hans Dorresteijn nam spelend en zingend regelmatig plaats achter dit instrument.
In vele zaken was de VPRO haar tijd ver vooruit, de VPRO zond destijds al nepnieuws uit. Daarvoor was Hans verantwoordelijk met zijn DPA: Dorresteijns Pers Agentschap.
Een kort DPA-tje: “Voerendaal, bij opgravingen in het Limburgse Voerendaal is een Romeinse nederzetting blootgelegd in een zó gave staat, dat de Romeinen op de archeologen begonnen te schieten”.
Kort na de laatste uitzending, oktober 1993, werd Het Gebouw gesloopt. Volgens Willem is de piano bij die sloop vanuit een verdieping door het raam naar beneden gekieperd voor een gepast slotakkoord.
Willem Meester is ook verantwoordelijk voor een ander historisch radiomoment, tot op de dag van vandaag nog dagelijks hoorbaar. Hij heeft in 1975 de montage gemaakt voor de openings- en slottune van Met het Oog op Morgen. De oorspronkelijk versie met het VARA- Dansorkest (onder technici: het VARA-drankorkest) en Reinhard Mey heeft hij gemonteerd.
Tot in detail is dat te lezen op de site van het Genootschap Jingles & tunes:
Van Het Gebouw zijn vele uren terug te beluisteren op de site van Beeld & Geluid.
Een uitgebreider verhaal over Het Gebouw is bij de VPRO te vinden.
Met fraaie foto’s, onder meer een foto van de voorzijde van Het Gebouw.
Foto:
Een compleet overzicht van de radiostudio die wekelijks werd opgebouwd in Het Gebouw. Het hart van deze installatie wordt gevormd door een fors Philips mengpaneel type LDC 15. Rechts daarvan een kleinere mixer van de firma Studer, magazijnnummer 302. Links van de grote Philips een Eela faderkastje met slechts 6 schuifjes, daaronder twee BE Spotmaster jinglemachines, te bedienen door de regie. Achter de Studer een Technics SP10 draaitafel, beetje apart opgesteld, de technicus zou moeten omlopen om de plaat te starten, de afstandsbediening is niet aangesloten. Voor de afluistering is rechtsboven de Philips een grijze K&H actieve speaker zichtbaar. (Klein und Hummel, onder technici: een kleine hummel). Her en der liggen wat hoofdtelefoons voor technici en presentatoren, de Pioneer SE-305 (voor een paar tientjes nog te vinden op Marktplaats). Andere details: over de leuning, vooraan op de foto, hangt een reeks grijze XLR-snoertjes. Altijd handig voor een bijdehante technicus om die bij een klus als deze bij de hand te hebben. Onder de Philipstafel nog net zichtbaar een geel kastje, daarin zat een aardlekschakelaar. Een praktisch voordeel van dit kastje: er zaten 8 spanningspunten op. Bovenop de regiepost staat een grijs PTT-telefoontoestel. Dat hoort bij de vorkkast, nog net zichtbaar is naast de regiepost. Hiermee werden telefoontjes in de uitzending binnengenomen.
De receptie, een vast onderdeel van de uitzending, bevindt zich achter de klok.
De lp die naast het Studer mengpaneel staat is van Billy Preston: ‘Wildest Organ in Town’ uit 1966. Aannemelijk een plaat met vooral orgelmuziek.
Verder op dit zoekplaatje nog enkele onderdelen om zélf op te zoeken: de onvermijdelijke asbakken (zoek ze alle vier), een rol grijze Gaffa (zeg nóóit Duct-tape tegen Gaffa), een rol wit plakband om op de mengpanelen te plakken en erop te schrijven wat er onder welke schuif zit, een rode Edding 3000 viltstift om op het witte plakband op de mengpanelen te schrijven wat er onder welke schuif zit, een bordje met N.O.S. – RADIO, de krant van vandaag (Telegraaf), een pakkie Samson shag, een Citroën met kenteken HZ-80-VZ en een verzameling rode Fidelipac jinglecarts. Vind het allemaal!
De stoel van de technicus is leeg, dat klopt, daar hoort Jan Hos te zitten. Hij maakte deze foto © op een vrijdagmiddag ergens tussen 1984 en 1993 vermoedelijk om 13 voor 2, waarvoor dank.
Oja, er staan ook nog twee mensen op de foto. Links, de man die achteromkijkt, is eindredacteur Henk van Hoorn, de dame achter de regie is Tessel Blok. Dan nog iemand van wie we alleen een lange, bruine jas kunnen zien en een hand aan de leuning van het trappenhuis. Wie het weet, mag het melden.
Volgende maand Kuchknop 60.
Een pipnotering van zes naar drie, zonder stip.
sybrand.verwer@gmail.com
