Mocht opiniërend gespreksleider (zoals ze zichzelf noemt) en programmamaker Marianne Zwagerman een rechter die een omstreden uitspraak deed in twee klimaatzaken (Greenpeace 2025 en Bonaire 2026) in de podcast Op z’n Kop van PowNed een klimaatactivist noemen? Nee, zegt de ombudsman van de publieke omroep: Zwagerman heeft die beschuldiging onvoldoende onderbouwd. Ja, luidt mijn persoonlijke oordeel na bestudering van de relevante stukken. Marianne Zwagerman agendeerde een relevant onderwerp door de vraag te stellen hoe het staat met de onafhankelijkheid van de rechterlijke macht en behandelde dat onderwerp op een manier die past binnen een scherp geformuleerd opiniërend programma — bij uitstek een taak van de publieke omroep.
De ombudsman stelt zich in deze uitspraak veel te normatief op en is in de motivering van haar oordeel zelf onzorgvuldig. Zwagerman nam twee praktijkvoorbeelden als uitgangspunt voor een discussie over de vraag of de rechters in kwestie voldoende onafhankelijk waren en legde die vraag voor aan Andreas Kinneging, hoogleraar rechtsfilosofie aan de Universiteit Leiden. “Niet om een manhunt te beginnen”, zoals ze zelf in het programma zegt — de namen van de rechters worden niet genoemd, alleen de casussen worden beschreven — maar om een delicaat onderwerp bespreekbaar te maken, n.l. is de rechtspraak voldoende onpartijdig of sluipen daarin politiek elementen die aandacht verdienen?
Waar ging het om?
In de podcast gaat het om twee rechters. Een van hen doet uitspraak in een klimaatkwestie tegen de Staat en baseert zich in zijn vonnis mede op een door Greenpeace gefinancierd rapport — bepaald geen neutrale organisatie als het om de klimaatdiscussie gaat. Marianne Zwagerman betrekt bij haar oordeel over het functioneren van deze rechter ook uitlatingen op social media die zouden kunnen wijzen op vooringenomenheid, c.q. minstens laten zien dat de betreffende magistraat actief geëngageerd is met de onderwerpen waarover hij recht spreekt.
Dat is niet verboden, maar het kan leiden tot (de schijn van) partijdigheid, en dat staat haaks op de veronderstelde onafhankelijkheid van de rechterlijke macht. Over die onafhankelijkheid en onpartijdigheid mag volgens rechtsfilosoof Kinneging geen twijfel bestaan. Voor mij was duidelijk waar het in deze uitzending om ging: niet het beschuldigen van rechters was het uitgangspunt, maar het verdiepen van de vraag wanneer gesproken kan worden van partijdigheid.
Zwagerman vraagt aan rechtsfilosoof Kinneging letterlijk of de feiten die ze noemt, serieus genoeg zijn om te concluderen dat de rechter -gezien zijn engagement- geen klimaatzaken zou mogen doen.
Rechtsfilosoof Kinneging -wiens aanwezigheid in de podcast door de ombudsman niet wordt benoemd- zegt daarover:
..’je moet altijd wegblijven van je hobby…. Wij eisen van de rechter -vanuit rechtsstatelijk denken- onafhankelijkheid. Hij mag in niemands zak zitten. In de tweede plaats moet de rechter ook volstrekt onpartijdig zijn. Die onpartijdigheid gaat zelfs zover dat iedere schijn moet worden vermeden. Ook al is er geen sprake van partijdigheid, maar schijn van partijdigheid, dan is de rechter al in de fout gegaan…….Een rechter moet boven de partijen staan, omdat anders de legitimiteit van de rechterlijke macht binnen de kortste keren in het drijfzand wegzakt. Als je niet meer op de rechter kunt vertrouwen hebben we als rechtsstaat een probleem.’
Marianne Zwagerman staat in haar kritiek niet alleen. Ook Volkskrant-journalist Maarten Keulemans (journalist van het jaar in 2022) heeft op X scherpe kritiek op de kwaliteit van het vonnis van deze magistraat, over de onderliggende motieven en zijn onafhankelijkheid. Keulemans veegt er de vloer mee aan.
De tweede casus betreft een rechter die uitspraken doet in asielkwesties en samenleeft met een partner die verbonden is aan Amnesty International. Dat hoeft niets te betekenen, maar zeker weten doen we het niet. Daarom is zo’n relatie volgens rechtsfilosoof Kinneging voldoende reden voor de betreffende rechter om zich in asielkwesties te verschonen en dus geen recht te spreken. Laat dat over aan rechters van wie de onafhankelijkheid buiten discussie staat. Deze zaak wordt slechts zijdelings genoemd.
Ombudsman is onzorgvuldig
De ombudsman verzuimt in haar uitspraak de totale context te benoemen waarbinnen dit gesprek plaatsvond, slaat daarmee de plank mis en begeeft zich zo op glibberig terrein. Als deze uitspraak serieus genomen zou worden, verengt zij de kaders waarbinnen opiniëring bij de publieke omroep nog kan plaatsvinden. Dat kan zelfcensuur bij programmamakers als neveneffect hebben. Je kunt namelijk ook overdreven politiek correct zijn. Kritische journalistiek speelt zich vaak af in de rafelranden van de samenleving, waar zwart en wit niet altijd duidelijk zijn en het precies om die reden goed is dat daar de schijnwerper op gericht wordt.
Langs de rand van het ravijn
De kritiek van de ombudsman komt erop neer dat Zwagerman haar term ‘klimaatactivist’ beter had moeten onderbouwen. De man of vrouw die daarover klaagde bij de ombudsman kon de tweets, waarop Marianne haar oordeel (mede) baseerde niet vinden. Ik ook niet maar één mailtje naar de programmamaker was voldoende om die informatie alsnog te krijgen.
Bij het lezen van de uitspraak vroeg ik me af welk beeld de ombudsman heeft van het intelligentieniveau van podcastluisteraars. Kennelijk wordt dat niveau niet hoog ingeschat. Voor mij bood het programma voldoende aanknopingspunten om een eigen oordeel te vormen over het belang van een onafhankelijke rechtspraak en over de vraag of die in de genoemde voorbeelden wel of niet in het geding was.
Volgens de ombudsman had de programmamaker een van de rechters in kwestie dus geen klimaatactivist mogen noemen, maar dat was niet de kern van de uitzending. Marianne Zwagerman benoemt haar onderwerpen altijd op een pittige manier. Het voordeel daarvan is dat duidelijk wordt welke waarden er volgens haar op het spel staan. Niet zozeer de rechterlijke macht had in dit concrete geval de bescherming van de ombudsman van de publieke omroep nodig; bewaar die steun liever voor programmamakers die langs de randen van het ravijn zoeken naar het werkelijke verhaal.
Presentatoren van de publieke omroep hebben volgens de journalistieke code van de publieke omroep de plicht wederhoor toe te passen, maar dat doet hier nogal potsierlijk aan. Had de redactie de rechters in deze kwestie werkelijke moeten vragen of zij het eens zijn met het beeld dat in de publiciteit van hen is ontstaan? En denkt de ombudsman dat die vraag tot een relevante bijdrage aan de discussie had geleid? Je kunt het ook overdrijven.
Ombudsman zelf toe aan revisie
Ik heb nog wel een vraag aan de ombudsman. Zij komt tot deze kritische beschouwing op basis van een opmerking van één luisteraar. Is de klacht van één luisteraar niet wat mager om de integriteit van een programma ter discussie te stellen? Zou van klagers in de toekomst niet verlangd mogen worden dat zij hun identiteit onthullen, zodat beoordeeld kan worden vanuit welk belang er geklaagd wordt? De anonimiteitscultus -op meerdere vlakken- doet de geloofwaardigheid van Hilversum geen goed.
Op dit moment loopt een onderzoek van een visitatiecommissie naar het functioneren van de publieke omroep. Daarbij zal ongetwijfeld ook zwaar worden geleund op oordelen van de ombudsman. De betekenis van die oordelen reikt dus veel verder dan alleen maar journalistieke introspectie, dus kritisch naar jezelf kijken met als doel de kwaliteit van het journalistieke werk te verbeteren.
Het gewicht van de ombudsman is in de loop der jaren, mede onder invloed van maatschappelijke ontwikkelingen – de polarisatie, het links-rechts denken – groter geworden. Voormalig voorzitter van de Raad van Bestuur van de NPO Frederieke Leeflang gebruikte — of misbruikte — uitspraken van de ombudsman als onderbouwing van haar pleidooi om de licentie van Ongehoord Nederland in te trekken. Dat roept de vraag op of de manier waarop dit instituut momenteel functioneert — c.q. is samengesteld — nog wel past bij die nieuwe maatschappelijke werkelijkheid.
Deze uitspraak van de ombudsman, waar het in deze post over gaat, verdient in ieder geval een herziening
TON VERLIND
Hier vind je een link naar de ombudsman
Hier vind je een link naar tweets van Keulemans
Hier vind je de link naar de betreffende podcast
Hoe draai je feiten om?
Godsgeklaag Ton. Ooit nam je journalistiek serieus. Waar ging het mis.
Argumenten?