De afdeling VPRO Digitaal, jarenlang een van de meest vooruitstrevende digitale innovatiehubs binnen de Nederlandse publieke omroep, is deze week officieel opgeheven. De activiteiten worden opgesplitst in Medialab en De Digitale Villa. Daarmee komt een einde aan een afdeling die al in de jaren negentig de basis legde voor het publieke internet in Nederland.
De sluiting markeert niet alleen het einde van een organisatorische eenheid, maar ook een moment van reflectie op een periode waarin de VPRO een uitzonderlijke rol speelde in de digitale ontwikkeling van media.
Van ‘Digitale Zolder’ tot blauwdruk voor online media in Nedeerland
Volgens media-innovator Erwin Blom, die tussen 1994 en 2008 nauw betrokken was bij VPRO Digitaal, begon het allemaal op de zogeheten ‘Digitale Zolder’. Daar experimenteerden jonge makers en technici met een nog onbekend medium: het internet.
Wat begon als nieuwsgierigheid groeide al snel uit tot een visie. De VPRO zag vroegtijdig dat het web de potentie had om traditionele mediafundamenten te doorbreken. Een eigen zender of publicatie, met wereldwijd bereik en zonder afhankelijkheid van Hilversum, werd plots realistisch.
Die visie leidde tot een reeks baanbrekende initiatieven. De VPRO lanceerde niet alleen websites rond programma’s, maar ging nog een stap verder: het werd ook internetprovider. Gebruikers konden via de omroep een modem kopen, software installeren via cd-roms en gratis online gaan. Daarmee werd de VPRO niet alleen een maker van content, maar ook een facilitator van toegang.
Experimenteren als publieke opdracht
Binnen de publieke omroep werd de afdeling aanvankelijk met scepsis bekeken. Internet was traag, video’s klein en het bereik beperkt. Toch zag VPRO Digitaal juist de lange termijn. De afdeling ontwikkelde tal van innovatieve projecten, vaak ver vóór hun tijd, waarondeer online communities nog voordat social media bestond, Streaming muziekdiensten ruim vóór Spotify, podcasts voordat de term gemeengoed werd, open source CMS-systemen en user-generated content
Veel initatieven mislukten, maar veel ervan werden later door commerciële partijen opgeschaald. Maar volgens Blom lag de kracht juist in het experimenteren zelf: het verkennen van wat een nieuw medium kon betekenen voor het publieke domein. “Het patroon: een idee, een experiment, een soms spectaculaire mislukking of een product dat later door anderen werd opgeschaald. Maar in de kern ging het ons niet om het product. Of beter gezegd: niet alleen om het product. Elk experiment was ook een verkenning van de infrastructuur die het publieke domein nodig had.”, aldus Blom.
Technologie moet open, toegankelijk en vrij zijn
Een belangrijk fundament van VPRO Digitaal was het zogenoemde hacker-ethos: technologie moet open, toegankelijk en vrij zijn. Niet alleen een instrument voor commerciële exploitatie, maar een infrastructuur voor het publieke debat. Dat leidde tot keuzes die destijds vooruitstrevend waren, zoals het ontwikkelen van open source software en het stimuleren van digitale gemeenschappen. De VPRO positioneerde zich daarmee als tegenwicht tegen een internet dat anders volledig door commerciële belangen gedomineerd zou worden. Dit deden zij samen met gelijkgestemden als XS4ALL en DDS. Ook was VPRO een van de kartrekkers van Public Spaces.
Van internet naar AI en daardoor actueler dan ooit
Hoewel VPRO Digitaal als afdeling stopt, benadrukt Blom dat de onderliggende missie actueler is dan ooit. Volgens hem bevinden we ons opnieuw in een vergelijkbare fase als in de jaren negentig—maar dit keer draait het om kunstmatige intelligentie.
Net als toen roept de opkomst van AI fundamentele vragen op:
- Wie controleert de infrastructuur?
- Hoe blijft het publieke domein toegankelijk?
- Welke rol spelen onafhankelijke makers?
De geschiedenis van VPRO Digitaal laat zien dat publieke media juist in deze fases een cruciale rol kunnen spelen: niet door marktaandeel na te jagen, maar door te experimenteren, richting te geven en alternatieven te ontwikkelen.
Geen einde, maar een verschuiving
Met de opsplitsing in Medialab en De Digitale Villa kiest de VPRO voor een nieuwe structuur. Maar de geest van VPRO Digitaal—experiment, nieuwsgierigheid en publieke verantwoordelijkheid—blijft volgens betrokkenen bestaan.
De sluiting voelt daarmee minder als een afscheid en meer als een overgang. Zoals Blom het zelf samenvat: vaak was VPRO Digitaal te vroeg. Maar juist daarin lag volgens hem juist de waarde.
Blom: “Net als destijds dreigt AI gedomineerd te worden door een handvol grote commerciële partijen. De erfenis van VPRO Digitaal is de herhaling van die publieke opdracht: experimenteer, verken de infrastructuur, zorg voor openheid en toegankelijkheid. Zodat het publieke debat en de onafhankelijke maker niet afhankelijk worden van de gesloten systemen van een paar techbedrijven.”
Lees ook:
Op zich nobel dat online activiteiten niet altijd uit een winstoogmerk wordt bekeken. Vraag is natuurlijk wel of de publieke omroep daarvoor ‘op aarde is’. Vooral Public Spaces heeft flink wat subsidies (miljoenen!) naar zich toegetrokken, maar naast heel veel papers heeft het initatief nog geen deuk in een pakje boter geslagen. Kortom: Op zich niet verkeerd dat er buiten een commerciele scoop wordt ge-experimenteerd met online activiteiten in een tijd waarin (pers) vrijheid, veiligheid en democratie zo leunt op online en vrijwel geheel in handen is van grote bigtech reuzen, maar dit had niet onder het omroepbestel moeten vallen. De regering zou de 100 miljoen bezuinigingen eigen beter kunnen reserveren voor nieuwe initiatieven om Nederland beter te wapenen. En dat is dan een druppel op een gloeiende plaat, want deze maand kreeg alleen al Open AI een nieuwe investering van 122 miljard dollars (!).
Op zich nobel dat online activiteiten niet altijd uit een winstoogmerk wordt bekeken. Vraag is natuurlijk wel of de publieke omroep daarvoor ‘op aarde is’. Vooral Public Spaces heeft flink wat subsidies (miljoenen!) naar zich toegetrokken, maar naast heel veel papers heeft het initatief nog geen deuk in een pakje boter geslagen. Kortom: Op zich niet verkeerd dat er buiten een commerciele scoop wordt ge-experimenteerd met online activiteiten in een tijd waarin (pers) vrijheid, veiligheid en democratie zo leunt op online en vrijwel geheel in handen is van grote bigtech reuzen, maar dit had niet onder het omroepbestel moeten vallen. De regering zou de 100 miljoen bezuinigingen eigen beter kunnen reserveren voor nieuwe initiatieven om Nederland beter te wapenen. En dat is dan een druppel op een gloeiende plaat, want deze maand kreeg alleen al Open AI een nieuwe investering van 122 miljard dollar (!).