‘We zijn gedegradeerd tot niet meer dan slimme apen die zich door de beheerders van de grote technologische systemen laten manipuleren met maar één doel: zoveel mogelijk verdienen. Bij alles wat we voorgeschoteld krijgen speelt geld een dominante rol. Wil je mensen in grote aantallen achter je krijgen, zorg dan dat het idee ontstaat dat niemand meer te vertrouwen is. Het is de meest nihilistische manier om mensen te verenigen. Als niemand te vertrouwen is, richten ze zich op degenen die het hardst roepen dat niemand te vertrouwen is. Dat we ons niet meer mobiliseren op positieve maatschappijvisies, maar rond onze gemeenschappelijke vijand, is het grootste probleem van de moderne samenleving. Het is precies daarbij dat bepaalde mensen garen spinnen.’
Dat zegt cultuurfilosoof Evert-Jan Ouweneel. Ik was bij zijn mini-college, dat hij donderdag 19 februari 2026 gaf voor de perstafel van de Koninklijke Industrieele GrooteClub in Amsterdam. Ouweneel sprak daar over mediamanipulatie met het oog op de komende gemeenteraadsverkiezingen. Hij zei behartenswaardige dingen die ik hieronder in hoofdlijnen samenvat. Ouweneel is senior consulent met 25 jaar ervaring in strategische planning. Hij is strategisch directeur bij het Leger des heils.
We hebben vooral geleerd naar onszelf te luisteren
We hebben ons aan de goden overgeleverd door dertig jaar lang in te zetten op individualisering. In de jaren negentig kwam met de val van de muur ook nog eens een eind aan de grote ideologieën, waardoor we niet meer groot hoefden te dromen. Alle bedreigingen waren immers weg. Daar kwam de emancipatiebeweging nog bij met als hoofdboodschap dat je je eigen keuzes moet maken. Moet je nagaan: je krijgt al dertig jaar te horen dat je alleen maar naar jezelf moet luisteren. Je bent de ultieme autoriteit in je eigen leven. Weet je hoe je een discussie om zeep helpt? Dan moet je zeggen: “Zo voel ik dat!” Als je dat dertig jaar tegen een samenleving zegt, krijg je achttien miljoen prachtige verhalen van autonome mensen die zichzelf en een paar dierbaren zien als held in de hoofdrol. Zijzelf!
We kwamen ermee weg omdat we dachten dat de samenleving ideologisch wel op orde was. Tot de Twin Towers naar beneden kwamen. Toen ontdekten we dat er nog andere mensen zijn die heel erg denken dat ze het gelijk aan hún kant hebben.
We verwachten niet dat we van een ander nog kunnen leren
We hoeven niet zo ingewikkeld te doen over de huidige polarisatie. Die was er vroeger ook. Katholieken gingen zelfs naar de katholieke bakker. Er is wel een verschil met nu. Er waren maar een paar groepen die tegen elkaar scholden en ze waren niet alleen maar boos, maar hadden ook allemaal een positief verhaal over hoe ze de samenleving zagen en waar ze als groep voor gingen. Die groepsemancipatie is een individuele emancipatie geworden. We hebben nu niet tien zuilen, maar achttien miljoen zuiltjes en dat leidt tot een structurele overschatting van onszelf. We zijn het vermogen om naar een ander te luisteren kwijtgeraakt. We hebben het mensbeeld zo omlaaggehaald dat we niet meer verwachten bij anderen nog interessante denkbeelden te horen.
Er is geen bal aan om de hele dag je eenzame zelf te zijn
Een van de problemen van de moderne samenleving is de hypermassificering. Ooit haalden we onze informatie uit de zuilen. Die waren weliswaar ideologisch gekleurd, waardoor je altijd gefilterde informatie kreeg, maar ook weer niet zo heel erg gekleurd, want journalisten binnen de zuilen hadden een erecode en die zuilen deden dat vanuit een maatschappijvisie. Nu halen we die informatie bij commerciële bedrijven, zonder maatschappijvisie, die andere belangen hebben dan de samenleving overeind te houden.
Dit is de oplossing
Terug naar een gezamenlijk geloof in iets groters dan jijzelf. We moeten weer analoog gaan denken. Loskomen van het idee dat je in je uppie een betekenisvol leven kunt leiden. Kom uit die bubbel en zet je talenten in voor iets groters. Er is niets mis mee om uit te gaan van je eigen talenten en ideeën. Er is alleen geen bal aan om de hele dag eenzaam jezelf te zijn. Het wordt veel leuker als je op een jaren-vijftigachtige manier tot een heel groot plan gaat behoren. Weet je waarom we zo chagrijnig zijn? Omdat we vinden dat we volledig moeten zijn, waardoor we ons niet meer kunnen laten verrassen door een ander. Want die ander loopt je alleen maar in de weg. Als je eenzijdig durft te zijn, kan er om de hoek wel eens ineens een verrassing liggen. We zijn op dit moment zo onder de indruk van onze technologie dat we de mensen op het tweede plan zetten. We zijn de mens al aan het opofferen, nog voordat we een poging hebben gedaan onszelf te redden. Doe even normaal, kijk goed naar jezelf. Wat een wonderlijk wezen de mens is. En kijk dan nog eens wat voor technologie we tot dat wonderlijke wezen toelaten. Maar begin niet bij de macht van de technologie om pas daarna te kijken of er nog een plekje is voor de mens, want dan hebben we onszelf al bij voorbaat opgegeven.
We moeten gezamenlijk investeren in waarheidsvinding
Als wapen tegen de hypermassificering moeten we weer gezamenlijk investeren in waarheidsvinding. We zijn mede door de deepfake-technologie te zwak geworden om nog zelfstandig te kunnen zien wat waar is en wat niet. Daar hebben we elkaar voor nodig en gemeenschappen die een keurmerk van betrouwbaarheid hebben, zodat je iets weer durft te geloven omdat iemand die je vertrouwt het heeft onderzocht. Het is de vraag of je weer afhankelijk durft te worden van een ander, op basis van diens kwaliteiten en expertise. Durf uit je eigen cirkeltje te komen.’
