Sommige verhalen bij de radio blijven verborgen voor de luisteraar, soms maar beter, soms ook jammer ter lering ende, vooral, vermaak. Het zijn de verhalen van programmamakers en technici die zich achter de kuchknop afspelen in een radiostudio en op locatie. Elke maand een nieuw bericht van achter die knop, mogelijk door de tijd niet meer geheel accuraat, licht afgezwakt of aangesterkt.
Locatiestudio’s lijken tegenwoordig veel op elkaar, zeker wat betreft de techniek. Zelfde schuifpaneel, zelfde microfoons, zelfde schermen. Het verschil zittum in het logo op het plopkapje of de banners en schermen die de achterwand vormen.
De locatiestudio van het Top 2000 café doet niet onder voor die in het Glazen Huis. En ook de locatiestudio’s van Radio 10 tot 538 hebben technisch veel gemeen.
Dat brengt ons bij een uitzending met een locatie-studio tijdens een ongekend stormachtige Hemelvaartsdag in 1983. Dat was een TROS-donderdag op Hilversum 3. In diverse archieven lezen we dat er op die dag sprake was van een onverwacht zware storm veroorzaakt door een kanaalrat*. Tientallen watersporters kwamen in grote problemen. In Cadzand werd zelfs een windstoot van 133 kilometer per uur gemeten. Op die dag zond de TROS uit vanaf locatie.
Maar voor we het weerbericht voor komende Hemelvaart checken, terug naar de basis, het ontstaan van de allereerste locatie-studio van de NOS voor zelf schuivende dj’s. Bij het toenmalige Facilitair Bedrijf van de NOS heette die: dj-set 1.
Wat voorafging: in juli 1982 organiseerde NOS Radio een evenement onder de noemer ‘Varen en fietsen ‘82’. Drie weken werd er uitgezonden vanaf de salonboot ‘De Princehof’. Elke avond presenteerde Frits Spits zijn Avondspits vanaf het dek met een ingehuurde dj-set van Iemke Roos, Frits wilde uiteraard zelf schuiven (zier foto 1). Belangstelling voor zelfschuiven nam steeds meer toe, dus werd begin 1983 intern bij de NOS een opdracht uitgezet: ‘ontwerp een eigen degelijke locatieset met een compact mengpaneel voor de dj, een koppeling met een reportagewagen en een verbinding met een mengapparaat waarmee het publiek bediend wordt’. Opmerkelijk dat een dj een mengpaneel bedient en een technicus blijkbaar een mengapparaat.
De opdracht werd uitgewerkt in de zogenaamde bestekfase. Daaraan hing ook al een prijskaartje: Fl. 145.450,00. Een hoop florijnen, zelfs in die tijd dat het spreekwoordelijke geld tegen de plinten klotste. Het prijskaartje was dan wel weer inclusief de ontwerp- en tekenfase.
Uitganspunt (net als in de toenmalige dj-studio van Hilversum 3 in het Muziekpaviljoen): niet te veel knoppen voor de dj. Dit resulteerde in een tafel met slechts 9 faders; een dj-microfoon, gastmicrofoon, twee draaitafels, drie jingleapparaten en een fader ‘diversen’. Onder die laatste schuif kon via de technicus in de reportagewagen (of op boot) galmmmmmm worden aangeboden, in de set zat geen galmtoestel, destijds wel in de wagen (of boot). Ter vergelijking, een huidige locatieset heeft al gauw 20 faders inclusief galmmmmmm.
Nog enkele details uit het ontwerp; de microfoonkeuze werd voorgelegd aan de microfooncommissie, een gezelschap van technici dat beschikte over kennis en kunde op dat gebied. De keuze viel destijds op de Shure SM85 (niet te verwarren met de SM58). Het zou nog lang duren voor de Shure SM7 de meest gebruikte dj-microfoon zou worden. En de Arbo-commissie kon destijds tevreden zijn met het volgende: ‘de komponenten moeten ingebouwd worden in flightcases met een maximaal gewicht van 20 a 25 kilo’.
Het ontwerp was van de NOS, de bouw werd uitbesteed aan de firma Bollen in Eindhoven, daar werd de set gebouwd onder het huismerk Eela Audio.
Dat de set zeer degelijk is gebouwd, mag blijken uit het feit dat de set in oktober 2025, los van een kraakje in potmeter of schuifje, werkend stond opgezet in Beeld & Geluid t.g.v. het weekend waarin 60 jaar Hilversum 3 werd gevierd.
Terug naar Hemelvaartsdag 12 mei 1983, ‘De Beste Dag Op Drie!’ op deze TROS-donderdag. Oud NOS-technicus Menno Mendera was erbij:
“Het was 12 mei 1983, Hemelvaartsdag. De TROS donderdag zendt uit vanaf het motorcircuit in Rhenen. Voor motorliefhebbers een bekende en fantastische locatie. Nog net geen zomer, maar toch de eerste aflevering van dat jaar van de TROS Zomertoer. Technisch gezien was er ook een aardig feitje: de eerste mobiele dj-tafel werd in gebruik genomen. Over hoe en waarom die locatie dj-set er moest komen is hierboven al aardig beschreven, maar hoe ging het eigenlijk die dag?
Ieder begin is vaak moeilijk. Je kan veel vooraf bedenken en beredeneren, in de praktijk gaat het vaak net iets anders, zo ook hier. Wat ik me herinner is b.v. dat de knoppen voor de voorafluistering en de knoppen voor de start van de jinglemachines net andersom zaten dan in Hilversum. Dat is vervelend als je een jingle wil voorafluisteren en dan de onderste knop indrukt en de jingle wordt al weergeven, dwars door de andere audio. Als je nadenkt, druk je op het goeie knoppie, heb je het druk, dan druk je op het verkeerde. Later zijn die knoppen aangepast.
Zoals gezegd was het de vuurdoop van deze set. Ongetwijfeld vooraf getest. Maar was het de haast waarmee deze set ontworpen en gebouwd moest worden of gewoon domme pech? Wat bleek tijdens de uitzending: soms, maar dan ook soms, ging er in 1 stereo kanaal iets mis. De bewuste fader regelde dan het volume van links goed, maar het andere kanaal ging maximaal naar de uitgang. Het enige wat hielp tijdens de live uitzending was een technische klap: met de vuist een botte dreun geven op de bovenkant van de dj-tafel. Probleem opgelost, tot de volgende keer. De set was goed dicht geschroefd, dus ‘even’ een kanaal (broodje) wisselen was onmogelijk. Het was zoals het was, the show must go on.
Maar dat was nog niet alles. Zoals hierboven al omschreven was het weer onvoorspelbaar veranderd. Zelfs Jan Pelleboer zag het niet aankomen. Het eerste deel van de dag was er niets aan de hand. Aan het eind van 50 Pop of een envelop begon het wat meer te waaien. Ferry Maat begon daarna zijn uitzending zoals gewoonlijk met de kreet “Hallo Miljoenen”, maar even later was er voor het podium haast niemand meer te bekennen. Het regende en waaide zo hard dat de klep van de podiumwagen neergelaten moest worden, anders werden de pickup-armen weggeblazen. Dubbeltjes, kwartjes, guldens op het element, niets hielp. CD’s en Dalet bestonden nog niet. Klep dicht dus en dan kon Ferry verder presenteren, met uitzicht op een soort muur. Een wall of sound in de verkeerde betekenis. Hoe we het einde van die dag hebben gehaald weet ik niet meer, maar uiteindelijk is de storm wel gaan liggen. Het was een winderige en gedenkwaardige vuurdoop voor de eerste mobiele dj-tafel.”
Een naam die zeker genoemd moet worden in deze is die van Rob Dam. Hij werkte destijds in het Technisch Centrum van de NOS en was verantwoordelijk voor het ontwerp van de dj-set. Rob was ook bij vele andere projecten betrokken, waaronder diverse muziekstudio’s in de VARA. Rob is op 12 april 2025 op 77-jarige leeftijd overleden.
* Kanaalrat. Wikipedia weet: ‘Een kanaalrat is een stormdepressie die zich ontwikkelt boven de Atlantische Oceaan en via het Kanaal naar de Belgische en Nederlandse kust komt. Deze gaat meestal gepaard met een plots opstekende storm, hevige neerslag en hevige rukwinden.’
Foto 1: (© Beeld & Geluid) 18 juni 1982, Frits Spits aan boord van de Princehof tijdens ‘Varen & fietsen ’82’ achter de Iemke Roos dj-set. De man gestreept shirt is producer Tom Blomberg.
Foto 2: (© Beeld & Geluid) Een eerste schets van de eerste NOS / Eela dj-set uit januari ’83 van Rob Dam.
Foto 3: (© Gert de Bruijn) 19 juli 1984, Ferry Maat presenteert de TROS Top 50 in Nijmegen tijdens de Vierdaagse. Voor de detailtijgers: het netsnoer van de draaitafel, een Technics SP10, is met wit plakband vastgezet. Isser vast al een keer uitgevallen.
Met dank aan Menno Mendera, Gert de Bruijn en Juul Geleick.
Volgende maand Kuchknop 53. We volgen de totstandkoming van ‘I Follow Rivers’ van Triggerfinger in 2012.
sybrand.verwer@gmail.com
