Sommige verhalen bij de radio blijven verborgen voor de luisteraar, soms maar beter, soms ook jammer ter lering ende, vooral, vermaak. Het zijn de verhalen van programmamakers en technici die zich achter de kuchknop afspelen in een radiostudio en op locatie. Elke maand een nieuw bericht van achter die knop, mogelijk door de tijd niet meer geheel accuraat, licht afgesterkt of aangezwakt.
“Heeft u daar een bon voor?” Deze tekst werd met enige regelmaat gebezigd in de Dik Voormekaar Show van André van Duin bij de NCRV op Hilversum 3. Die kreet vond zijn oorsprong bij het destijds enigszins bureaucratisch ingestelde Facilitair Bedrijf van de NOS. Op www.radiopedia.nl lezen we:
‘In de shows uit het begin van de jaren ‘80 maakt meneer Van Drimmelen zijn opwachting. Van Drimmelen is een ‘echte’ technicus van de NOS, een humorloze pennenlikker. Hij is door Dik Voormekaar erbij gehaald omdat De Groot niet op een fatsoenlijke manier een grammofoonplaat kan opzetten. Daar krijgt Voormekaar al snel spijt van, omdat elke keer als hij de technicus vraagt om een plaat op te zetten, daarop geantwoord wordt met: “heeft u daar een bon voor?”. Dit met een knipoog naar de bureaucratie bij de publieke omroep.’
Uiteraard is van Drimmelen een creatie van André van Duin, de geestelijk vader van de Dik Voormekaar Show. De eerste jaren van Dik Voormekaar bij de NCRV werd het programma opgenomen in een radiostudio van de NOS in Hilversum. Dat kon een ruimte zijn in het NCRV-gebouw maar, wanneer daar geen studio beschikbaar was, ook in het AVRO-gebouw of in het Muziekpaviljoen. Immers werden in die tijd al die studio’s beheerd en bediend door NOS-technici. Werd er een programma opgenomen dan diende daarbij een zgn. opnamebon ingevuld te worden. Hierop stond vermeld op welke dag de opname uitgezonden moest worden en eventuele verdere bijzonderheden zoals de naam van de presentator en de lengte van het programma. Technici kregen in die tijd een uitgebreide opleiding op Santbergen, het opleidingsinstituut van de omroep. Daar werd ingeprent: “een band zonder bon is een moederloos veulen”.
Ferry de Groot weet nog dat destijds toch zeker drie jaar in de studio’s te Hilversum werd opgenomen. In het archief van Beeld & Geluid zijn banden én bijbehorende bonnen te vinden uit 1974 t/m 1976 (zie foto hieronder). Maar op enig moment wilde André van Duin graag samen met Meneer de Groot in zijn eigen huisstudio opnemen. Niet meer afhankelijk van technici en studio’s die vooraf geboekt moesten worden. Dan stond hij eerst nog wel voor een bureaucratische deur van de NOS. Elk radioprogramma móest gebruik maken van de faciliteiten van de NOS, dat was vastgelegd in de Omroepwet. Een argument van de NCRV was, dat de Dik Voormekaar Show een onderdeel van het programma LosVast op de zaterdagmiddag was, dus geen zelfstandig programma. De Ondernemingsraad van de NOS begon zich er mee te bemoeien. In een officiële OR-overlegvergadering van de NOS kreeg de NCRV toestemming om André van Duin zijn show in eigen studio te laten opnemen. Maar er werd wel een werkwijze afgesproken.
Op vrijdag haalde Jan Rietman, door Dik Voormekaar consequent Jan Rietkant genoemd, de band op bij André thuis. Deze band nam hij mee naar een NOS-studio in het Muziekpaviljoen. Daar werd elke week een technicus ingedeeld om de originele band van André van Duin één op één over te spelen op een NOS-band (voor de notulen: een NB-bandje…). Was er iets mis met de originele band? Welnee, van Duin was technisch zeer bekwaam, zijn apparatuur in zijn eigen studio was van professioneel niveau. Maar op deze manier was het ook voor de OR van de NOS dik voor mekaar. Op zaterdag nam Jan Rietkant de band mee naar de locatie vanwaar LosVast werd uitgezonden, LosVast, een programma met optredens van live-bands en bandartiesten die meezongen met, je verwacht het al, een bandje. Het werd uitgezonden zaterdag op Hilversum 3, van 12.00 – 14.00 uur. Elke week kwam dit programma vanaf een andere locatie ergens in het land. De werkwijze: rond half twee was het laatste optreden van een artiest op het podium, Jan was behalve presentator ook regisseur van LosVast. Hij hield de tijd strak in de gaten, hij wist hoelang de show van André en Ferry duurde, dus hij wist dus hoe laat deze gestart moest worden zodat deze netjes tegen de STER-reclame van twee uur uitkwam. Rietkant kondigde de artiest af en Dik Voormekaar aan, gaf de NOS-technicus op het podium een teken en die startte de NB-band op een Telefunken M12 recorder. Jan wilde graag dat hij oogcontact had met een NOS-technicus die de band startte, die bevond zich aan de zijkant van het podium. Buiten in de reportagewagen zat een NOS-muziektechnicus die alle liveoptredens netje in balans de zender op schoof. Naast zijn groot mengpaneel was links een kleinere mixer opgesteld. Daarmee kon hij een wisseling maken tussen zijn grote paneel en de recorder die op het podium stond. Moest Dik Voormekaar de zender op, dan ging het grote menggeval dicht en de recorder met Dik open. Vervolgens ging op het podium de live-band nog even door met speulen. Dat werd in de wagen opgenomen voor latere uitzendingen tijdens de zomerstop van LosVast. Het publiek in de zaal kreeg zo nog een extra live-optreden en de luisteraar van Hilversum 3 luisterde naar Dik Voormekaar. Maar dat ging een keer ontzettend mis (“…nou… ontzettend…”).
De technicus in de wagen maakte een schakelfoutje op de kleine mixer. In plaats van de NB-band met Dik werd op de radio ook het podiumprogramma uitgezonden. Jan Rietman riep: “Zo… Nederland luistert nu naar de Dik Voormekaar Show, ze horen ons nu niet meer. Wij gaan hier in de zaal nog even lekker door met het optreden van…”. Jan noemde de naam van de band die nog ruim 20 minuten doorspeelde, zowel hoorbaar op locatie en op Hilversum 3. Welk orkest dat geweest is hebben we niet kunnen achterhalen.
Dik Voormekaar werd bij de NCRV op zaterdag uitgezonden van 4 februari 1974 tot 7 april 1985*.
Er volgde nóg een serie met van Duin en de Groot, nu bij de TROS op Radio 3 van 7 oktober 2000 t/m 31 mei 2003*. Nu op zaterdagochtend tijdens het programma De Gouden Uren met Edwin Diergaarde. Daar deed zich een ander probleem voor. Edwin Diergaarde mailt desgevraagd:
‘Vanaf de TROS-zolder werd er toen al geen NB-bandje meer ingestart. André leverde De Dik Voormekaar Show aan op een recordable cd én een minidisc die als schaduw gelijk meedraaide voor het geval de cd-speler op hol zou slaan of er mee zou stoppen. ‘Better safe than sorry’. Elke zaterdagochtend rond 11:30 startte De Dik Voormekaar Show met het geluid van een traditionele telefoon die overging. Ik deed alsof ik de telefoon opnam en daarna volgde een een-tweetje, een soort hoorspel, een stukje interactie tussen Dik Voormekaar en mij.
“Ah, meneer Diergaarde bent u daar?” “Ja meneer Voormekaar!” “Mooi, nou wij zijn er weer klaar voor hoor”. “Helemaal goed meneer Voormekaar”. Start de show! Op de envelop waarin de CD en de minidisc zat, schreef André elke week in grote koeienletters de woorden ‘GEHAKTMOLENS UIT!!!’ Daarmee bedoelde hij de processing van de Optimod in ECK3. André haatte dat apparaat, omdat het zijn eindmix van de DVM Show om zeep zou helpen.
Lang leve de Optimod, maar voor het half uurtje Dik Voor Mekaar op zaterdagochtend deed hij inderdaad meer kwaad dan goed’.
De Optimod uitschakelen was nog wel een ‘dingetje’, dat apparaat stond in de Eind Controle Kamer (ECK) van radio 3. Edwin presenteerde destijds het programma vanuit TROS Studio 3 op de zolder in het TROS-gebouw aan de Lage Naarderweg. Van daaruit ging het signaal via een vaste lijnverbinding naar ECK-3 in het AudioCentrum op het MediaPark. Zowel bij Edwin in de studio als in de ECK zat een technicus. Die bij de TROS belde kort voor de start van Dik Voormekaar met zijn collega in de ECK. Op een mooi puntje schakelde die laatste de Optimod om naar de Neve 33609**, een limiter-compressor die de mix van André van Duin overeind liet. Aan het einde van de band, herstel cd, weer een telefoontje, werd er in de ECK omgeschakeld van Neve naar Gehaktmolen. Herstel, Optimod.
Met dank aan Ferry de Groot, Jan Rietman, Edwin Diergaarde en Maarten Fransen (Beeld & Geluid). Jan Rietman presenteert op NPO-radio 5 op zaterdagochtend van 06.00 – 10.00 uur het programma Wekker Wakker Weekend voor Omroep Max. Edwin presenteert elke werkdag van 14.00 – 16.00 uur zijn programma op Radio 10.
Het genootschap Radiojingles en Tunes (www.jingleweb.nl) heeft in 2009 een boekje met
cd uitgegeven ‘Dik Voormekaar, het eerste jaar’. Dit gaat vooral over het eerste jaar bij de
zeezender Radio Noordzee. Maar er staan ook de juiste data in vermeld van de NCRV- en
TROS-periode.
** De Neve 33609 is onder audiotechnici een zeer geliefde limiter-compressor. Een origineel
exemplaar uit de jaren ’90 doet op Ebay zo’n zes tot negenduizend dollar. Het apparaat is
inmiddels aan versie 5 toe. Die heb je al voor €3690,00 franko thuis.
FOTO: Drie originele opnamebonnen van de Dik Voormekaar Show uit 1974 en 1975. De
opnames zijn gemaakt in NCRV studio 4, AVRO studio 3 en Muziekpaviljoen studio 1.
AUDIO: Kort fragment (Heeft u daar een bon voor?) uit de Dik Voormekaar Show d.d. 22 mei
1980.
Volgende maand Kuchknop nummer 50. Dan de opkomst en ondergang van de cd-speler in
de radiostudio.
sybrand.verwer@gmail.com
Toen Andre bij de TROS radio maakte ging ik ook naar Loenen om de band op te halen. Die gingen – moesten we kopieren in de studio op een NA en NB band MET bon want anders werd het niet uitgezonden ! Zonder bon geen uitzending! Ja, dat waren nog eens tijden…”andere tijden”
Op de TV was het nog gekker
Zo mochten Ster spots lange tijd alleen van filmband en perfo voor het geluid worden uitgezonden.
Maar producenten van commercials kozen vaak voor video, goedkoper en meer mogelijkheden.
Maar die professionele videobanden mochten niet in deSTER blokken worden uitgezonden.
Dus dat moest overgezet worden naar film.
Die vervolgens om te kunnen worden uitgezonden in de scanner naar video werd getransformeerd.
De beeldkwaliteit werd er natuurlijk niet beter op.
Ik heb ooit eens in een interview gelezen waarin gezegd werd dat van de door Van Duin in z’n thuisstudio op genomen Dikvoormekaarshow één LP geperst werd, die vervolgens wél afgespeeld mocht worden…