‘Om de tuin gezond te houden heb je goede hoveniers nodig’

Hoe geef je kunstmatige intelligentie een plek binnen een nieuwsorganisatie zonder het vertrouwen van je publiek te verliezen? Bij RTV Oost en Omrop Fryslân wordt volop geëxperimenteerd met AI, maar tegelijkertijd worden duidelijke grenzen getrokken. Sander Jongsma en Martin Smid houden zich dagelijks bezig met de mogelijkheden van nieuwe technologie. Hun belangrijkste conclusie: de techniek ontwikkelt zich razendsnel, maar goede journalistiek blijft mensenwerk.

Stel je voor: er breekt ergens in Overijssel een grote brand uit. Op de redactie van RTV Oost wordt snel een nieuwsbericht geschreven, een videocorrespondent levert de eerste beelden aan en even later presenteert een bekende medewerker het nieuws in een video. Niets bijzonders, zou je denken. Alleen heeft die medewerker helemaal niet voor de camera gestaan. Zijn verschijning is volledig door kunstmatige intelligentie gegenereerd.

Het gebeurde tijdens een experiment bij RTV Oost. Sander Jongsma, die zich binnen de omroep bezighoudt met AI, had eerder een digitale versie van zichzelf gemaakt. Een collega besloot deze te gebruiken om een nieuwsbericht over een brand te presenteren. De tekst was afkomstig van een redacteur, de beelden waren echt, alleen de presentator was kunstmatig. ‘Ik dacht: dit is eigenlijk best grappig. Hoeveel mensen hebben geen zin om een tekst te lezen, maar willen wel videobeelden zien en daar een toelichting bij krijgen?’

Het experiment liet de mogelijkheden van AI zien, maar riep tegelijkertijd vragen op. Want wanneer is een digitale presentator journalistiek verantwoord? En hoe reageert het publiek wanneer een vertrouwd gezicht eigenlijk niet echt bestaat? Het experiment verdween voorlopig in de ijskast want volgens Jongsma bleek uit publieksonderzoek dat mensen nog steeds liever een echte presentator zien. Precies die spanning tussen technische mogelijkheden en journalistieke verantwoordelijkheid houdt de regionale omroepen bezig.

Innovatie begint bij nieuwsgierigheid
Bij RTV Oost begon het AI-verhaal niet met een groot beleidsplan, maar met de nieuwsgierigheid van enkele medewerkers. Jongsma werkte jarenlang in verschillende functies binnen de organisatie, onder andere als cameraman, regisseur en in de nieuwsverslaggeving. In zijn vrije tijd begon hij te experimenteren met beeldgeneratoren en chatbots.‘Dan gaan collega’s vragen of je ergens naar wil kijken en word je vanzelf een soort expert.’Een groep enthousiaste medewerkers ging steeds vaker samen experimenteren en uiteindelijk kreeg Jongsma van de toenmalige hoofdredacteur ruimte om zich structureel met AI bezig te houden. Inmiddels maakt hij ook deel uit van een gezamenlijk AI-lab van vijf regionale omroepen.

Binnen RTV Oost werkt hij met een groep van ongeveer tien tot vijftien AI-ambassadeurs. Zij komen regelmatig bijeen om nieuwe toepassingen te testen, kennis uit te wisselen en praktische oplossingen te ontwikkelen. Jongsma vindt het belangrijk dat innovatie niet uitsluitend van bovenaf wordt opgelegd. ‘Van onderaf is beter want dan zijn mensen echt gemotiveerd.’

Bij Omrop Fryslân is de aanpak iets anders ontstaan. Martin Smid, verantwoordelijk voor techniek en lid van het managementteam, zag ongeveer twee jaar geleden dat de ontwikkelingen rond AI zo snel gingen dat de organisatie er duidelijke afspraken over moest maken. Samen met de hoofdredactie en de verantwoordelijken voor het publiek werd een visie ontwikkeld. ‘We zagen dat er een enorme wildgroei ontstond en dan moet je kaders opstellen, zodat het niet alle kanten opgaat.’

Die afspraken gaan bijvoorbeeld over de aanschaf van AI-toepassingen, de omgang met gegevens en de ethische grenzen van het gebruik ervan. Tegelijkertijd benadrukt Smid dat zulke richtlijnen voortdurend moeten worden aangepast. Wat vandaag verstandig lijkt, kan over een halfjaar alweer achterhaald zijn.

Een chatbot voor de verkiezingen
Bij RTV Oost wordt ondertussen gezocht naar toepassingen die het publiek daadwerkelijk verder helpen. Een interessant voorbeeld is een AI-verkiezingsassistent die werd ontwikkeld rond de gemeenteraadsverkiezingen.De chatbot werd gevoed met verkiezingsprogramma’s van politieke partijen. Bezoekers konden vervolgens vragen stellen over onderwerpen die voor hen belangrijk waren en de standpunten van partijen vergelijken. Het systeem gaf geen stemadvies, maar hielp om politieke informatie toegankelijker te maken.Dat klinkt nog redelijk eenvoudig, maar de ontwikkeling verliep niet zonder problemen.Jongsma organiseerde bijeenkomsten waarbij medewerkers van verschillende afdelingen gezamenlijk de chatbot probeerden te misleiden. Met pizza’s op tafel werd gezocht naar fouten, onjuiste antwoorden en tegenstrijdigheden.‘In het begin waren de resultaten echt niet goed. Er zaten heel veel hallucinaties in.’

Door de instellingen aan te passen en opnieuw te testen, verbeterde het systeem. Volgens Jongsma leverde dat niet alleen een betere toepassing op, maar ook meer kennis binnen de organisatie. Bovendien ontdekten medewerkers van verschillende afdelingen elkaar op een andere manier. AI-ontwikkeling bleek daarmee onverwacht ook een vorm van teambuilding.

Een bijzonder probleem met het Fries
Bij Omrop Fryslân speelt een heel andere uitdaging. Waar Nederlandse en Engelse spraak relatief goed automatisch kunnen worden omgezet naar tekst, levert het Fries nog problemen op.Voor een nieuwsorganisatie die een belangrijke rol vervult binnen de Friese taal en cultuur, is dat een serieus obstakel. Automatische transcriptie en ondertiteling kunnen veel tijd besparen, maar dan moeten de resultaten wel betrouwbaar zijn.‘Voor het Fries zijn de bestaande spraakmodellen nog niet toereikend’, vertelt Smid.Daarom wordt gewerkt aan de ontwikkeling van een model dat Friese spraak beter kan herkennen en omzetten naar tekst. Dat kan uiteindelijk helpen bij het ondertitelen van programma’s en het toegankelijker maken van nieuws.

Het voorbeeld laat zien dat AI voor regionale omroepen niet alleen draait om kostenbesparing. Technologie kan ook helpen om specifieke regionale taken beter uit te voeren. Tegelijkertijd blijft menselijke controle voorlopig noodzakelijk. ‘Onze betrouwbaarheid is ons bestaansrecht. Dat willen we niet beschadigen.’

Iedereen moet mee kunnen doen
Een belangrijk onderdeel van de AI-strategie is het opleiden van medewerkers. Beide omroepen merken dat er grote verschillen bestaan tussen mensen die dagelijks experimenteren met AI en collega’s die er nog nauwelijks mee werken.Bij Omrop Fryslân wordt daarom gewerkt aan een opleidingsstructuur met verschillende niveaus. Nieuwe medewerkers kunnen bij hun introductie een basiscursus volgen, terwijl bestaande medewerkers aanvullende trainingen krijgen die aansluiten bij hun werkzaamheden. Ook programmeurs krijgen specifieke aandacht, bijvoorbeeld voor de veiligheidsrisico’s van AI bij softwareontwikkeling.

Smid vindt het belangrijk dat daarbij niet uitsluitend de enthousiastelingen aan tafel zitten.
‘We hebben een interne werkgroep waarin alle kleuren vertegenwoordigd zijn, van critici tot mensen die er dag en nacht mee bezig zijn.’ Jongsma kiest bij RTV Oost vooral voor een praktische aanpak. Omdat hij jarenlang zelf op redacties heeft gewerkt, kent hij de dagelijkse werkzaamheden van journalisten. Hij verzorgt trainingen, deelt voorbeelden via het intranet en organiseert informele bijeenkomsten. Ook helpt het dat zijn werkplek gewoon op de redactievloer staat, vlak bij de route naar de koffieautomaat. ‘Daardoor is het heel laagdrempelig om mij iets te vragen.’

Volgens Jongsma is het belangrijk om medewerkers niet alleen te vertellen wat AI kan, maar hen ook zelf te laten ervaren wat ermee mogelijk is. Tegelijkertijd moet er ruimte blijven voor scepsis. Niet iedere journalist staat te springen om kunstmatige intelligentie, zeker wanneer die technologie zich gaat bemoeien met het creatieve werk.

Meer tijd voor echte journalistiek
Volgens Jongsma ligt de grootste waarde van AI uiteindelijk niet in het automatisch produceren van zoveel mogelijk nieuwsberichten. Hij ziet veel meer mogelijkheden in het ondersteunen van redacteuren.Denk aan het doorzoeken van omvangrijke documenten, het transcriberen van interviews, het automatisch ondertitelen van video’s en het toegankelijk maken van verhalen voor verschillende doelgroepen.‘Als iedereen een halfuurtje per dag kan besparen, kun je daardoor iets meer journalisten op straat hebben.’

Het is een interessante gedachte. Kunstmatige intelligentie hoeft niet automatisch te betekenen dat journalistiek werk verdwijnt. Door routinematige werkzaamheden te automatiseren, ontstaat juist ruimte voor het verzamelen van nieuws, het spreken met bronnen en het maken van originele verhalen.Daarbij verandert ook de manier waarop nieuws wordt aangeboden. Jongsma verwacht dat mensen steeds vaker zelf kunnen kiezen hoe zij een verhaal willen consumeren: als tekst, video, audio of in vereenvoudigde taal. AI kan helpen om één journalistiek verhaal op verschillende manieren toegankelijk te maken.Wel moet voor het publiek duidelijk zijn waar kunstmatige intelligentie is ingezet en welke onderdelen door een journalist zijn gecontroleerd.

Kritisch blijven experimenteren
Ook Smid ziet de mogelijkheden, maar hij wijst op een bredere uitdaging. Regionale omroepen zijn voor hun digitale verspreiding en technologische infrastructuur steeds afhankelijker van grote technologiebedrijven. Dat brengt nieuwe vragen met zich mee over veiligheid, autonomie en de relatie met het publiek.. De snelle ontwikkeling van AI heeft ook invloed op de beveiliging van je werkomgeving en cybersecurity. Binnen de regionale omroepen wordt daarom intensief samengewerkt aan het verbeteren van digitale veiligheid en het delen van kennis over mogelijke risico’s.

Volgens Smid is het vooral de kunst om als organisatie wendbaar te blijven. Nieuwe technologieën volgen elkaar zo snel op dat steeds opnieuw moet worden afgewogen wat verstandig is. Hij vergelijkt AI graag met een tuin waarin allerlei nieuwe planten opschieten. Sommige blijken waardevol, andere vormen een risico. Om de tuin gezond te houden, zijn zowel enthousiaste als kritische hoveniers nodig.

De twee omroepen kiezen daarmee ieder hun eigen benadering, maar delen dezelfde overtuiging: AI is geen doel op zichzelf. Het moet bijdragen aan betere, toegankelijkere en betrouwbaardere journalistiek. Jongsma ziet vooral kansen om het journalistieke handwerk meer ruimte te geven en Smid kijkt naar de voorwaarden waaronder nieuwe technologie verantwoord kan worden ingezet.

BAS HAKKER