Wie de afgelopen twintig jaar de Nederlandse dagbladsector volgde, raakte gewend aan een vast ritme van slecht nieuws, met dalende oplages, vertrekkende adverteerders en redacties die werden samengevoegd of uitgedund. (De benchmark die we bij Polders Media deden, is hier te vinden)
Des te opmerkelijker is de analyse die ABN AMRO vorige week publiceerde, waarin de bank vaststelt dat de dagbladuitgevers in 2025 samen 1,213 miljard euro omzetten, twee procent meer dan een jaar eerder en het zesde jaar van groei op rij sinds het dieptepunt van 2019.
De motor achter dat herstel is de digitale lezer, want de omzet uit digitale abonnementen steeg vorig jaar met dertien procent naar 224 miljoen euro, ruim vier keer zoveel als in 2019, en de bank verwacht dat daar in 2028 300 miljoen van zal zijn geworden. Tegelijk is het verdienmodel van karakter veranderd: in 2005 kwam nog 48 procent van de omzet uit advertenties, ongeveer evenveel als uit lezers, en nu betalen lezers ruim tachtig procent van de rekening. Wie een ‘krant’ maakt, werkt dus niet langer in de eerste plaats voor de adverteerder, maar voor degene die elke maand opnieuw beslist of het abonnement zijn geld waard is.
Voor de journalistiek is dat in de eerste plaats een gunstige verschuiving, omdat een redactie die van bereik leeft de kop beloont die tot klikken verleidt, terwijl een redactie die van loyaliteit leeft meer heeft aan het onderzoek waarvoor een lezer blijft. De nieuwspodcast, die volgens het Nationaal Mediaonderzoek van alle podcastgenres het grootste bereik heeft, laat de luisteraar bovendien horen hoe een journalist twijfelt, weegt en uitzoekt, wat bij ingewikkelde dossiers meer begrip kan opleveren dan een afgerond verslag. Voor wie betaalt, is de Nederlandse krant vermoedelijk beter dan ze in lange tijd is geweest.
In die laatste zin zit echter een voorwaarde, en daar begint het andere verhaal. Volgens het Digital News Report van het Reuters Institute betaalde dit jaar vijftien procent van de Nederlanders voor online nieuws, twee procentpunten minder dan een jaar eerder, wat betekent dat de bloei van een hele sector rust op een kleine en zelfs krimpende minderheid die bereid en in staat is om te betalen. Trouw vraagt voor een compleet abonnement vanaf 27,80 euro per maand, NRC 19,50 euro en de Volkskrant volgens recente prijsoverzichten rond de 28,50 euro, en de kennismakingsaanbiedingen van een paar euro die de drempel verlagen, lopen na het eerste contractjaar af. Voor een huishouden dat aan het eind van de maand moet rekenen, of voor een jongere die net op zichzelf woont, is dat een post die als mogelijk snel wordt geschrapt, en wie dat doet, maakt een volkomen redelijke afweging.
Het Gevaar van de ‘Echokamer van de Niet-Betalers.
Wie niet betaalt, staat niet in het donker, maar wel aan de andere kant van een muur. Het nieuws komt dan eerder via platforms die van aandacht leven en daardoor belonen wat opwindt en verdeelt, en steeds vaker via AI-zoekdiensten als ChatGPT en Gemini, die een vraag beantwoorden zonder dat iemand nog doorklikt naar de bron. ABN AMRO benoemt dat laatste zelf als risico, omdat het uitgevers bezoekers en potentiële abonnees kost, en de voor de hand liggende reactie van uitgevers is de deur verder te sluiten door ‘scrapers’ te weren en inloggen te verplichten, ook voor wat vroeger vrij te lezen was. Elk van die beslissingen is als bedrijfsbeslissing verdedigbaar, terwijl ze samen een openbaar internet opleveren waarop het gecontroleerde nieuws steeds moeilijker te vinden is.
Het zou te gemakkelijk zijn om daaruit af te leiden dat het land in tweeën breekt. De NOS, die volgens hetzelfde Reuters-onderzoek de meest wijdverbreide vertrouwde nieuwsaanbieder van Nederland is, staat zonder betaalmuur online, de regionale omroepen evenzo, en DPG Media meldde onlangs dat honderdduizend studenten gebruikmaken van een gratis nieuwsabonnement. Niet iedereen die niet betaalt, kan het niet betalen, en niet iedereen die betaalt, leest ook wat hij heeft gekocht, zodat de scheidslijn minder scherp is dan een schema doet vermoeden, al bestaat ze wel en loopt ze voor een deel gelijk met het inkomen.
Wat de cijfers van ABN AMRO laten zien, is dat de ‘krant’ een product is geworden waarvan de kwaliteit stijgt naarmate de betalende klant beter wordt bediend, wat goed nieuws is voor de uitgever, voor de abonnee en misschien ook voor de journalistiek zelf. Of het goed nieuws is voor de democratie, hangt af van een vraag die in geen enkele jaarrekening wordt gesteld, namelijk aan wie de journalistiek uiteindelijk verantwoording verschuldigd is: aan de lezer die betaalt, of aan de burger die dat niet kan.
