Sander Schimmelpenninck is zonder twijfel een kundige mediaondernemer. Hij wist zich als flamboyante hoofdredacteur van Quote uitstekend te profileren, zich in de kijker te spelen en vervolgens regelmatig zich te mengen in het publieke debat, groeide daarna uit tot Volkskrant-columnist, podcastmaker en veelgevraagd opiniemaker, bouwde een mediabedrijf op, dat later werd verkocht aan het Deense Podimo. Op het vlak van ondernemerschap, timing, merkgevoel en media-instinct is Schimmelpenninck zonder meer geslaagd, maar als opiniemaker naar mijn mening minder.
Want wie overal zijn mening verkondigt, wie in columns, podcasts, televisieprogramma’s en vooral op sociale media voortdurend anderen de maat neemt, moet ook tegen inhoudelijke tegenspraak kunnen. Uiteraard niet tegen bedreigingen, gescheld of laffe anonieme bagger, want daarvoor is blokkeren een prima knop. Niemand hoeft zich immers dagelijks te laten uitschelden door fulltime ‘reaguurders’, trollen of gekkies.
Maar dat is iets anders dan iemand blokkeren omdat die een feitelijke of inhoudelijke kanttekening plaatst. Wie van opinie zijn vak maakt, kan niet alleen zenden. Opinie zonder wederwoord is geen debat, maar enkel een preek.
Schimmelpenninck klinkt geregeld niet als iemand die een mening inbrengt, maar als iemand die er meteen een morele gebruiksaanwijzing bij levert: dit is wat fatsoenlijke mensen hiervan zouden moeten vinden. Dat is uiteraard zijn goed recht en een scherpe pen en toon mogen. Links, rechts, elitair, populistisch, liberaal, conservatief; een goed geschreven opinie kan ik waarderen, ook als ik het er hartgrondig mee oneens ben. Maar dan moet je het debat niet dichttimmeren zodra iemand je eigen uitgangspunten bevraagt.
Neem de erfbelasting. Schimmelpenninck is al jaren een van de bekendste publieke pleitbezorgers van hogere belastingen op grote erfenissen. In de VPRO-serie Sander en de Kloof stelde hij vermogens- en kansenongelijkheid centraal. Op zichzelf is dat een legitiem en relevant onderwerp, waar iedereen het mee eens of oneens over mag zijn. Recent onderzoek van het CPB laat zien dat Veel Nederlanders vindt dat erfenissen zwaarder mogen worden belast dan nu het geval is.
Alleen juist bij zo’n onderwerp hoort ook de vraag naar zijn persoonlijke consistentie. Schimmelpenninck maakte in 2023 officieel de verhuizing naar Göteborg, waar hij een groot deel van het jaar in Zweden met zijn gezin woont. Zweden kent sinds 2004 geen erf- en schenkbelasting meer. Ook is bekend dat hij vastgoedbelangen in Kroatië heeft, waar ook al geen erfbelasting betaald hoeft te worden. Niks illegaals, wellicht wat hypocriet en wie in Zweden woont, mag nog steeds een mening hebben over het verhogen van de Nederlandse erfbelasting. Maar hij moet niet verbaasd zijn als zijn morele meetlat, die hij altijd langs anderen legt, ook eens wordt teruggelegd. Dat hoort immers ook bij debat.
Het opmerkelijke is dat zo’n vraag bij Schimmelpenninck vaak niet lijkt te leiden tot discussie, maar tot afsluiting. Joop schreef in 2022 al over zijn blokkeerdrift op Twitter/X, waarbij Schimmelpenninck er volgens dat stuk geen misverstand over liet bestaan dat hij blokkeert wie hij wil, om naar eigen zeggen ‘zijn tijdlijn beheersbaar’ te houden. En ook dat mag, want iedereen beheert zijn eigen tijdlijn. Maar bij een opiniemaker heeft die keuze wel direct betekenis.
Want wie voortdurend bommetjes gooit in het publieke debat en daarna wegrent zodra er inhoudelijk wordt teruggegooid, is geen kampioen van het open gesprek. Dan ben je geen opiniemaker, maar een zender met een blockknop.
Nederland heeft daar sowieso een zwak voor: de publieke dominee. Vroeger stond hij op de kansel, daarna in het theater en tegenwoordig zit hij aan tafel bij talkshows, schrijft hij columns of (s)preekt hij via podcasts en sociale media. Het beroep en de vorm is veranderd, de toon niet altijd. We zijn een land gebleven van mensen die anderen graag uitleggen hoe ze moeten leven, stemmen, consumeren, reizen, erven, praten en denken.
Die zendingsdrang zit diep in onze cultuur. Eeuwenlang trokken Nederlanders de wereld over met handel, bestuur en geloof. Niet alleen om zaken te doen, maar ook om anderen iets bij te brengen. Die religieuze missie is grotendeels verdwenen, maar de morele missie is gebleven. Vandaag gaat het niet meer over het evangelie, maar over democratie, duurzaamheid, inclusie, fatsoen, gelijkheid, diversiteit en sociale rechtvaardigheid.
Daar is op zichzelf niets mis mee. Media moeten misstanden blootleggen. Columnisten moeten schuren en opinies moeten soms pijn doen, maar er ontstaat een probleem als opinie niet meer wordt gebracht als bijdrage aan het gesprek, maar als moreel eindvonnis. Wie het ermee oneens is, heeft dan niet simpelweg een ander perspectief, maar is al snel dom, slecht geïnformeerd, rancuneus, onfatsoenlijk of is, zoals Sander ze altijd noemt: “Kevin’s”.
Dat is het ongemakkelijke aan sommige Nederlandse opiniemakers. Ze zijn kritisch, maar niet altijd zelfkritisch. Ze verdedigen het open debat, maar vooral zolang dat debat hun eigen morele positie bevestigt. Zodra de tegenvraag te precies wordt, volgt niet de uitwisseling, maar de blokkering. Schimmelpenninck is daarin zeker niet de enige, maar wel een opvallend voorbeeld. Hij is intelligent, mediageniek, scherp en ondernemend, maar juist daarom mag je meer van hem verwachten. Wie anderen voortdurend de maat neemt, moet zelf ook de verantwoordelijkheid nemen om inhoudelijke kritiek niet meteen buiten de deur te zetten.
Overal je mening verkondigen, maar mensen blokkeren zodra ze daar inhoudelijk en onderbouwd op reageren: dan diskwalificeer je jezelf wat mij betreft als opiniemaker.
Een opinie is geen persbericht en sociale media zijn nog altijd publieke arena’s waar weerwoord bij hoort. Sander wil wel preken, maar niet dat iemand vanuit de kerkbanken terugpraat..
