Sommige verhalen bij de radio blijven verborgen voor de luisteraar, soms maar beter, soms ook jammer ter lering ende, vooral, vermaak. Het zijn de verhalen van programmamakers en technici die zich achter de kuchknop afspelen in een radiostudio en op locatie. Elke maand een nieuw bericht van achter die knop, mogelijk door de tijd niet meer geheel accuraat, licht afgesterkt of aangezwakt.
De cd-speler speelt tegenwoordig nauwelijks nog een rol van betekenis in een radiostudio. Cd’s kosten tegenwoordig ook niet duur meer, voor 20 Euro loop je bij een kringloopcentrum met een halve meter van die schijfjes in plastic doosjes weg. Da’s wel eens anders geweest.
In het boekwerk ‘Gerard Ekdom Platenbaas’ schrijft platenbaas Gerard Ekdom over zijn leven begin jaren ’90: “…Die dingen waren pleurisduur. De compactdisc zou op den duur goedkoper worden, werd ons beloofd. Maar daar hadden we toen helemaal niets aan – 39,95 gulden per album!”
We gaan terug naar 1982. Eind augustus van dat jaar werd op de Firato in de RAI te Amsterdam de cd voor het eerst aan het publiek getoond en gehoord. Eerder was er al contact tussen Philips en het Facilitair Bedrijf van de NOS (voorloper van het NOB) over dit nieuwe wonder.
Een memorandum van de NOS d.d. 30 juni 1982 begint als volgt:
‘De Fa. Philips zal tijdens de duur van de Firato 2 cd-spelers beschikbaar stellen om vanuit een radiostudio in de gelegenheid te zijn programma’s van een disc uit te zenden. De set uitvoeren met gebalanceerde lijnuitgangen.’
Vervolgens wordt in dit schrijven vermeld dat het 2 exemplaren betreft van de CD100, de eerste cd-speler van Philips die ook aan de consument op de Firato gepresenteerd werd. Bij het schrijven zit uitgebreide documentatie van de techniek achter deze vinding, met daarbij een foto van dit apparaat, met de vermelding ‘Strictly confidential’. Die foto mocht pas in augustus van dat jaar gebruikt worden. En na afloop van de beurs in Amsterdam dienden de apparaten onverwijld en zorgvuldig verpakt weer geretourneerd te worden naar Eindhoven.
Het zou nog enkele jaren duren voor in de radiostudio’s in Hilversum cd-apparatuur een vaste plek kreeg. In de studio van Hilversum 3 werd pas in 1986 een permanente opstelling gemaakt van de Philips met de LHH 2000 (zie foto 1). Daar ging eerst nog het ‘Tom Mulder incident’ aan vooraf.
De Philips LHH 2000 was technisch perfect, in de bediening wat minder. Deze set bestond uit twee afzonderlijke spelers met een centraal bedieningspaneel. Onderling verbonden met stevige, iets te dikke kabels voorzien van langwerpige D-connectoren. Dus, schijfje in een van de twee spelers en dan op het bedieningspaneel gewenste track invoeren, eventueel met het wieltje nog een stukkie scherper zetten.
Toen in oktober 1987 het nieuwe radio 3 centrum geopend werd, vond deze set nog wel een plekje in beide dj-studio’s. Maar niet lang erna werd ze vervangen door de Studer A-730 (zie ook foto 1), geweldige spelers met praktische snufjes. Was de speler gestart, dan was het klepje geblokkeerd, dus per abuis het apparaat openen kon niet. Ook handig: het apparaat had een geheugen, had je van een cd een track gedraaid, dan wist de speler dat een maand later nog en werd die track gelijk weer scherp gezet. De Studers waren ook te vinden in Veronica Studio 3 boven de ingang van het Veronicapand aan het Lapersveld, in TROS Studio 3 op de zolder van het voormalige TROS-pand aan de Lage Naarderweg en in de eindregie van radio 2 in het NOS-gebouw van waaruit in december 1999 de allereerste Top 2000 werd uitgezonden.
De Studers waren perfect maar ook duur. Daar er in Hilversum nog ruim 30 radiostudio’s voorzien moesten worden van spelers, werden ook goedkopere exemplaren aangeschaft. Zoals de Philips cd-960, voorzien van een lade. Herman Dales, destijds NOS/NOB technicus, schrijft over een bijzondere herinnering daaraan:
‘Het was met Gerard de Vries Draait op Verzoek vanuit MP RK6*. De Philips cd-speler stond boven op de opstand van de mengtafel. Foxy Foxtrot was de eerste plaat. Daarna kwam ABBA. Laatje open… ABBA erin… track 1. Gerard kondigt Waterloo aan, pauzetoets los en Foxy Foxtrot begint? Paniek, ik sta op en open de cd-la en zie toch de ABBA cd liggen. Laatje weer dicht, track 1 en duimpje omhoog naar Gerard. Die zegt: probleem opgelost en hier is dan toch Waterloo… kut, weer Foxy Foxtrot! Wat bleek: ABBA cd lag bovenop de Nico Haak cd, maar omdat de cd-speler hoger stond kon je er niet (zittend) in kijken. Driemaal is scheepsrecht dus uiteindelijk is het die vrijdagmiddag toch nog gelukt.’
(*MP RK 6 was studio 6 in het Muziekpaviljoen).
Bij Radio 10 Gold werd destijds ook handig gebruik gemaakt van cd-spelers, op een zeer praktische wijze. Daar speelde de Denon DN-950F een hoofdrol. Wat was hier zo bijzonder? Het hele muziekbestand van die zender stond op recordable cd’s.
Senior technicus Ben van Berk weet nog:
‘Bij zowel Radio 10 Gold als Power FM werd gebruik gemaakt van een cd-bestand dat zelf was opgenomen op CD recordables (indertijd 75 gulden per stuk).
Een Marantz CDR-01 gouden cd-recorder (de eerste in Nederland, deze kwam van de NAB in Las Vegas en kostte indertijd 10.000 gulden) was digitaal aangesloten op een Denon-950F. Zo konden we meer liedjes op 1 cd zetten i.p.v. alle verzamel-cd’s in de kast. In RCS Selector was aangeven welke track op welke cd stond zodat er nooit 2 tracks achter elkaar zaten die vanaf dezelfde cd kwamen.
Al deze honderden cd’s (Radio 10 gold had er op een gegeven moment al ruim 900) zaten in een speciaal hiervoor gemaakte kast in de studio. Het voordeel was ook dat de cd’s minder snel beschadigden omdat je ze niet uit het doosje hoefde te halen. Je pakte de cd-cart uit de kast en die kon zo de speler in, juiste track kiezen en klaar. Pas eind 2002 stapte – inmiddels van naam veranderde – Radio 10 FM over van cd naar harddisk, en wel naar RCS Master Control (helemaal zonder datacompressie).’
15 jaar na de introductie in 1982 wordt de cd al voorzichtig ingehaald door computersystemen waaruit muziek komt, zoals Dalet (daarover volgende maand een verhaaltje).
Toch kan het in deze tijd nog handig zijn een cd-speler bij de hand te houden, zo bleek in november vorig jaar toen RTV Noord gehackt werd. Het computersysteem speelde geen muziek meer uit. Bijdehante presentatoren waren genoodzaakt vinyl op de draaitafel te leggen of een schijfje in een cd-speler.
Nog enkele fun-facts over de cd. Het gat van 15 mm in het midden is gebaseerd op het oud-hollandsche dubbeltje. En de diameter van 12 cm op de afmeting van een eerdere vinding van Philips uit 1962, het cassettebandje. Over de lengte, hoeveel audio past er op het schijfje, doen verschillende verhalen de ronde. Op de site van NPO-klassiek staat dat de negende van Beethoven, ruim 74 minuten, daarvoor bepalend zou zijn geweest. Anderen, met name technisch specialisten, houden zich doof voor deze bewering.
Eind jaren ’70 was er veelvuldig overleg tussen technici van de ontwikkelaars van de cd: Philips en Sony. Dus menigmaal werd er heen en weer gevlogen tussen Nederland en Japan. De KLM was er blij mee, niet alleen de technici vlogen eerste klas, voor de kwetsbare prototypes van de apparaten in de ontwikkelingsfase werden ook eerste klas stoelen gereserveerd.
Foto 1: Enkele exemplaren uit de collectie van Beeld & Geluid. V.l.n.r.: een Philips CM110, in het midden de Philips LHH 2000 met 2 spelers en centraal bedieningspaneel en rechts de Studer A-730.
Foto 2 (© Ben van Berk): De cd-kast bij Radio 10 met honderden cd’s in speciale cassettes die meteen in een Denon speler geschoven konden worden. Daarvoor hoefde de cd niet uit de cassette (cart) gehaald te worden.
Met dank aan: Ben van Berk, Peter Belt, Herman Dales, Tin Jonker.
Volgende maand Kuchknop nummer 51. Een vreemd en uitermate onlogisch pijltje in een radiostudio.
sybrand.verwer@gmail.com
Tjee het merk Marantz. Da’s lang geleden. Blijkt ook nog te bestaan en valt D&M Holding, waar ook tal als andere grote namen zoals Denon, Bowers & Wilkins, Polk Audio en Classé onder vallen.