Honderd jaar audiovisuele apparatuur en accessoires

In Een eeuw vintage Beeld & Geluid laten auteur Arno Weltens en fotograaf Gijs Dragt zien welke radio’s, platenspelers, televisies en andere audiovisuele apparatuur in de twintigste eeuw op de Nederlandse markt verschenen. Van de fonograaf van Thomas Edison tot een Philipstelevisie in de vorm van een motorhelm. En van de voorloper van de radio, de kristalontvanger, tot  koptelefoons en draadloze afstandsbedieningen. ‘Volledig is het boekwerk niet’, zegt Weltens. ‘Het is een caleidoscoop van apparaten en accessoires die onze wereld drastisch hebben veranderd.’

 

Weltens is geen onbekende in de omroepwereld. Zo werkte hij in de jaren ‘80 als chef rekwisieten bij de NOS en als tentoonstellingsinrichter bij het Nederlands Omroepmuseum. Bij de totstandkoming van het Nederlands Instituut voor Beeld en Geluid was hij verantwoordelijk voor de museale objecten, die een plek in de Experience moesten krijgen.  Daarna werkte hij als eindredacteur bij datzelfde Beeld en Geluid onder andere aan een Biografisch Woordenboek van (prominente) personen uit de wereld van radio, televisie en film.

 

Tussendoor

Inmiddels is hij  al een aantal jaren met pre-pensioen. Maar dat wil niet zeggen dat hij heeft stilgezeten.  De afgelopen jaren schreef hij enkele boeken. Ook organiseerde hij een tentoonstelling over Theo Colenbranders tapijtontwerpen in het Textielmuseum in Tilburg. Verder  werkte hij als beeldresearcher voor Han Peekel bij Hilversum Best en richtte hij de Stichting ‘Behoud Nederlandse Jugendstilarchitectuur’ op.

Momenteel legt hij de laatste hand aan een biografie over Colenbrander, Nederlands eerste industrieel ontwerper. ‘Een eeuw vintage Beeld & Geluid’, kwam er eigenlijk tussendoor’, lacht hij.

 

Retrowatcher

Weltens noemt zichzelf een retrowatcher. Een trendwatcher, maar dan met terugwerkende kracht. Het boek is dan ook een mix geworden van trends uit het verleden: van mainstream apparaten die in de huiskamer hebben gestaan, maar ook van objecten die wat betreft hun ontwerp vooruitstrevender waren.

Bij de voorselectie putte Weltens uit drie collecties: ‘Die van Beeld en Geluid, van producent en programmamaker Harry de Winter en van Frank van Weegen. We kregen van deze drie partijen alle medewerking om de objecten te fotograferen. De museale collectie in Hilversum is een prima voorbeeld van een dwarsdoorsnede met de nadruk op objecten tot circa 1975. De objectenkeuze van De Winter is internationaler van opzet en Van der Weegen concentreert zich met name op de laatste 35 jaar.’

 

Globalisering

Een eeuw vintage Beeld & Geluid bestrijkt de periode van 1900 tot en met 2000. ‘De eerste radio-uitzending vond weliswaar pas in 1919 plaats (door ingenieur en omroeppionier Idzerda, red)’, legt Weltens uit, ‘maar daar ging natuurlijk een heel traject aan vooraf.

In de 96 pagina’s die dit boek telt, zie je voor de Tweede Wereldoorlog een duidelijke gerichtheid op Nederland terug. Vanaf de jaren zestig zie je de invloed van de globalisering toenemen. De invloed van de Japanners en Amerikanen zie je terug in de verkrijgbaarheid van de apparaten.’

 

Design

Een aspect dat Weltens bijzonder interesseert, is de ontwikkeling van het design van de door hem geselecteerde objecten door de jaren heen. ‘Philips liet zich in het begin bijvoorbeeld vooral inspireren door architect en grafisch ontwerper Louis Kalff, die werkzaam was op de reclameafdeling van het bedrijf. Door het gebruik van bakeliet, kon het bedrijf meer aandacht aan het ontwerp besteden, omdat bakeliet zich in allerlei vormen liet persen. En in de Verenigde Staten van de jaren ‘30  zag je radio’s op de markt komen die waren geïnspireerd op de Nieuwe Zakelijkheid. Die zagen eruit als een soort miniatuurgebouwen.’

 

Bon ton

Grappig om te constateren is, aldus Weltens, dat bepaalde trends in design terugkomen. ‘Bij de eerste radiotoestellen was de techniek duidelijk zichtbaar; je zag de buizen zitten. Daarna volgde de periode met transistoren waarin alles werd weggewerkt.  Tegenwoordig is het bij buizen-tuners weer bon ton om alles zichtbaar te maken.’

‘De koptelefoon heeft zo’n zelfde ontwikkeling doorgemaakt. De eerste radio-apparaten hadden geen luidsprekers. Er was dus een koptelefoon nodig om een uitzending te beluisteren. Met de komst van de luidspreker nam het gebruik van koptelefoons drastisch af. Terwijl je ze de laatste tijd opeens weer ziet. Het is zelfs stoer om met een grote koptelefoon over straat te lopen terwijl je naar je iPhone luistert.’

 

Tastbaars

Weltens wil met Een eeuw vintage Beeld & Geluid iets ‘tastbaars’ achterlaten. ‘Er zijn al zoveel boeken over programma’s en coryfeeën, maar over de ‘hardware’ was maar weinig vastgelegd. Op de vraag of hij een favoriete radio heeft, antwoordt hij ontkennend. ‘Als ik er een moet noemen, is het een handzame Philips transistorradio uit mijn jeugd, die ik meenam naar mijn slaapkamer of  het strand.’

 

 

Marc Notebomer

 

A. Weltens en G. Dragt. Een eeuw vintage Beeld & Geluid. D33 publicaties, Dalfsen, 2011.  Prijs: 19,95, inclusief verzendkosten.

Voor meer informatie en/of bestellingen: www.d33publicaties.nl.