Beeldresearchers zijn de detectives van Andere Tijden

Het staat elke week op de aftiteling van Andere Tijden: Beeldresearch: Gerard Nijssen en Lizzy van Winsen. Wie zijn deze twee en vooral: wat doen ze eigenlijk?

 

Lizzy van Winsen werkt sinds drie jaar bij het NTR-VPRO-geschiedenisprogramma, Gerard Nijssen is er freelancer. Zij doet de research voor de wekelijkse afleveringen (vanaf heden op zondagavond); hij doet dat ook, maar zoekt daarnaast naar het materiaal voor de specials van een uur. ‘Ik heb veel geluk gehad’, vertelt Van Winsen. ‘Ik kon voor mijn studie mediawetenschappen stage lopen bij de archieven van Beeld en Geluid. Daarna leek me niets leuker dan te werken bij Andere Tijden. Ik mailde met een verzoek om een stage, maar kon er al snel echt aan de slag omdat Gerard het heel druk had met research voor De Oorlog en 13 in de Oorlog. Daarna kwam er weer een special die hij ging doen en kon ik blijven voor de reguliere uitzendingen van Andere Tijden.’

 

Profiteren

Gerard Nijssen werkt al veel langer als beeldresearcher en is dus freelancer. Zo werkte hij afgelopen jaar onder andere voor het Stadsarchief van Amsterdam en is hij nu bezig voor een nieuwe VPRO-serie met Jort Kelder. ‘Ad van Liempt wilde destijds ook niet dat ik in vaste dienst kwam, omdat ik op deze manier ook veel andere dingen kan doen. Daar kan Andere Tijden dan indirect weer van profiteren.’

Nijssen heeft zijn beroep min of meer zelf gecreëerd, rond 1989. Hij wilde iets meer met zijn afstudeerproject over de huurstakingen in Amsterdam in de jaren dertig dan het als boekje uit te geven. ‘Ik ben de mensen die een leidende rol hadden bij die stakingen gaan filmen en heb er toen archiefmateriaal bij gezocht. Dat vond ik zo leuk dat ik ermee verder ben gegaan. Ik kon daarna dingen doen voor het Rijksmuseum en het NIOD en sindsdien is het alleen maar meer geworden.’

 

Leermeester

Van Winsen ziet Nijssen in zekere zin wel als haar leermeester. ‘Hij heeft mij goed leren kijken. Naar wat je ziet, maar ook naar wat er niet te zien is. Hij weet meestal meteen uit welke tijd iets komt en waar het over gaat. Dat is wat een beeldresearcher vooral leert: een tijdsbeeld ontwikkelen.’ Hoe kan zij zich nog verbeteren? ‘Ik denk vooral door gewoon ouder te worden. Zodat je op een gegeven moment ook de dingen herkent die je zelf al op tv hebt gezien’. Beiden merken op dat hun goede geheugen voor beeld ook helpt bij het werk. Ze zien zoveel dat er veel blijft hangen, dat weer boven komt drijven op het moment dat ze het nodig hebben.

 

Kleuropnamen

Als andere kenmerken van hun werk noemen Van Winsen en Nijssen geduld, doorzettingsvermogen en het hebben van een groot netwerk. Nijssen: ‘Mijn werk valt of staat bij de vele mensen die ik ken. Ik heb niet genoeg aan Google.’

Nijssen houdt ervan om materiaal te vinden buiten de archieven om. ‘Voor de Elfstedentochtspecial heb ik bijvoorbeeld plekken langs de route bezocht met de vraag of ze filmbeelden hadden. In Leeuwarden vond ik toen een man van dik in de tachtig die in 1963 langs de route had moeten controleren of er niet vals gespeeld werd. Hij had ook prachtige kleuropnamen gemaakt. Het voordeel van zulke beelden is dat je ook niet te maken hebt met rechten. Dat heb je de laatste tijd steeds meer en daar word ik wel eens moe van.’

 

Jan de Roos

Momenteel is Nijssen samen met stagiaire Nienke van der Burg druk met een nieuwe special, die op eerste kerstdag wordt uitgezonden en gaat over het dorpsleven: Van Doarp en Durp. In zijn huis in Amsterdam, dat zelf een soort Beeld en Geluid in het klein is, vol met filmblikken, videobanden en dvd’s, toont hij enthousiast alvast wat beelden. Deels verkregen van mensen die hij nog kende via de Elfstedentochtspecial. We bekijken opnames van een kalf met twee koppen, een kleurenfilm van een optocht met praalwagens voor het vijfentwintigjarig jubileum van een juf en de zanger Jan de Roos die door Friesland en Groningen trok. ‘Die laatste heb ik zelf nog gezien toen ik vijf, zes jaar was. De herinnering aan zijn kenmerkende kniebuiging en de zwaai met zijn stok kwam meteen weer boven toen ik de beelden zag.’ Of al deze beelden uiteindelijk in de film komen is aan de regisseur. ‘Ik heb wel eens de neiging zelf ook de regie te doen, maar nu ontbreekt de tijd daarvoor. Ik kan overigens prima met ze samenwerken. Soms zou ik natuurlijk wel andere keuzes hebben gemaakt. In Farewell (over de wereldreis van de Graf Zeppelin, red.) zat bijvoorbeeld naaste echt materiaal ook een scène uit de speelfilm Dirigible van Frank Capra. Dat had anders opgelost moeten worden, vond ik.’

 

Detective

Op de vraag wat de twee beschouwen als hun mooiste vondst tot nu toe, antwoorden ze beiden dat ze hun werk zo niet bekijken. Toch kunnen ze wel iets noemen. Van Winsen vond een paar dagen voor uitzending opnames van Leefbaar Oegstgeest voor de uitzending van Andere Tijden over de opkomst van de Leefbaren in Nederland. ‘Ik kwam er via via achter dat de man van een vrouw die hoog op de lijst stond een bijeenkomst gefilmd had. Dat stressen om zoiets nog op tijd te krijgen vind ik juist een van de leuke dingen. Vaak ben je trouwens ook bezig met praktischer zaken als licenties en het regelen van een goede kopie.’ Nijssen noemt als mooie vondsten de kleurenbeelden van de Watersnoodramp in 1953 en die van de Elfstedentocht in 1963. En hij was blij met de beelden die hij vond van de 9/11-kapers in een moskee in Hamburg. ‘Als beeldresearcher denk je: Er is altijd meer. Je blijft doorspeuren als een soort detective.’ Van Winsen: ‘Andere Tijden heeft er denk ik ook voor gezorgd dat mensen zich bewuster zijn van archiefmateriaal. Als mensen de zolder van hun oma opruimen, denken ze nu sneller aan ons.’

 

Luc Lansink

 

Andere Tijden, elke zondagavond op Nederland 2 om 21.15 uur. De Andere Tijden Special Van Doarp en Durp wordt op eerste kerstdag uitgezonden.