Ambacht, techniek en kunst in grafische omroepvormgeving

Een ode aan de Nederlandse grafische vormgeving in het algemeen, met bijzondere aandacht voor ontwerpen gemaakt in mediastad Hilversum. De tentoonstelling Grafisch Geluk in Museum Hilversum (in samenwerking met designinstituut Premsela en Beeld en Geluid) draait om de voormalige Steendrukkerij De Jong & Co en om grafische vormgeving voor de televisie.

 

De huisstijlen van de KRO en de VPRO in de jaren zeventig van de vorige eeuw. Titelkaarten uit de begintijd van de televisie, vergezeld door de toestellen waarop ze te zien waren van het gedrongen ‘hondenhok’ van Philips uit de jaren vijftig tot de meer langwerpige kleurentoestellen uit de jaren zeventig. De huisstijlen van KRO en VPRO, werk voor Toppop en Hadimassa, storyboards en omroeplogo’s. Allemaal en nog veel meer te bekijken in het museum aan de Hilversumse Kerkbrink. In de zaal op de eerste verdieping is ruim baan gegeven aan de ontwerpers van de vroegere grafische afdeling van de NTS, later NOS en NOB. Met name is werk geëxposeerd van Frans Schupp en Jaap Drupsteen, waarvoor curator Myrthe Wanders heeft geput uit de omvangrijke collectie van Beeld en Geluid.

Wanders: ‘Toen we de tentoonstelling aan het voorbereiden waren, gingen we bij Beeld en Geluid op bezoek om te kijken naar omroepparafernalia zoals lepeltjes, speldjes en vlaggetjes in het kader van de viering van zestig jaar televisie in Nederland. Daarbij kwamen we het grafische werk voor televisie, waaronder oude titelkaarten, tegen. Dit werk zou een mooie aanvulling zijn op de tentoonstelling over grafische vormgeving, naar aanleiding van het boek van Bas van Lier, Grafisch Geluk, over Steendrukkerij De Jong & Co. Zo ontstond het idee om ook het grafische werk voor televisie te laten zien. Het hoort bij de mediahistorie van Hilversum, net als de vele affiches gedrukt bij Steendrukkerij de Jong & Co.’

Wanders ziet een duidelijke parallel tussen de drukkerij, lange tijd het neusje van de zalm op grafisch gebied in Nederland, en de omroepen. ‘Het gaat in beide gevallen om ambacht, experimenteren en pionierswerk. De drukkerij was vernieuwend en liet ontwerpers zich uitleven in onder meer de Kwadraatbladen die het bedrijf uitbracht. De vormgevers van de omroepen pionierden met het nieuwe medium televisie. Als museum willen we de historie en hedendaagse uitingen graag combineren. Binnen deze tentoonstelling hebben we daarom gekozen voor het tonen van affiches van Steendrukkerij de Jong & Co en grafisch werk voor de televisie, en hebben we een negental hedendaagse ontwerpers gevraagd ook hun werk te tonen. Voor de afdeling waar het grafische werk van de televisie wordt getoond, hebben we gekozen om de titelkaarten, storyboards en schetsen te laten zien in combinatie met televisietoestellen. Dit om de ontwerpen te relateren aan het uiteindelijke resultaat, de leader of het televisieprogramma.’

 

Vrijheid

‘Net als bij de drukkerij zie je dat de ontwerpers van de grafische afdeling veel ontwerpvrijheid kregen, zegt Wanders. ‘De omroepen gaven hen zelfs veel ruimte bij het maken van een huisstijl, die toch vastzit aan de nestgeur van de organisatie. Je zou verwachten dat het ontwerp daarom omgeven was met allerlei strikte voorwaarden, maar dat was vroeger niet zo.’

De vormgevers hielden overigens wel degelijk rekening met de achtergrond van de omroepen waarvoor ze werk maakten. ‘Frans Schupp gebruikte bijvoorbeeld voor de huisstijl van de KRO als basisvorm een kruis, en hij omgaf het logo met kerkelijke elementen. De kleuren voor de huisstijl ontleende hij aan glas in lood ramen.’

Ander zwaartepunt in de tentoonstelling is het logo dat Jaap Drupsteen voor de VPRO ontwierp. Van schetsen op een blaadje van een kladblok tot uitgewerkt ontwerp zoals het op tv werd gebruikt. ‘Je kunt goed zien hoe hij steeds weer wat veranderde, bijvoorbeeld aan de positionering of vormgeving van de letters’, vertelt Wanders. ‘Aan de wand hangen ontwerpen met contrasterende kleuren, die we erg mooi vonden. Maar in het zwart wit tijdperk waren die helemaal niet te zien. Drupsteen gebruikte de gekleurde vlakken in de jaren zeventig voor chroma-key projecties. Ging het programma bijvoorbeeld over zee, dan zag je het beeld meedeinen.’

 

Techniek

‘In de grafische ontwerpen zien we een samenspel van ambacht, techniek en kunst’, constateert Wanders over het werk van Schupp en Drupsteen. Zij zijn overigens lang niet de enige grafisch ontwerpers van wie televisiewerk te zien is. Zo hangt er een foto van de leader van het VARA-programma Open en bloot, waarop de letters door naakte mensen worden gevormd, gemaakt door Hans de Cocq. Een titelkaart voor de NCRV van de hand van Jos van Grieken, eentje van het NTS Journaal van Ton Holst, en de kaart waarmee elke avond het einde van de uitzendingen op Nederland 2 werd aangegeven. Wanders: ‘Jongeren kunnen zich niet meer voorstellen dat er een tijd is geweest waarin er maar enkele uren per week televisie werd uitgezonden.’

Van de Nederland 2-kaart is niet bekend wie ‘m heeft gemaakt en dat geldt voor meer werk. Zoals een landkaartje van de Gazastrook in Israël, eind jaren zeventig gemaakt voor het Journaal. ‘De ontwerpers hadden een aparte Journaal-dienst, waarin ze, afhankelijk van het nieuws, snel kaarten en andere illustraties maakten.’

Schupp, Drupsteen en hun collega’s waren technisch zeer goed op de hoogte, aldus Wanders. ‘Ze wisten er soms meer van dan de technici. Ze experimenteerden en verdiepten zich in de techniek om te weten of hun ontwerpen uitvoerbaar waren. Zeker Drupsteen was baanbrekend, hij maakte bijvoorbeeld veel animaties. Maar hij was niet de enige.’ Van Frans Schupp hangen op de tentoonstelling onder meer cells uit de animatie van herkenningsfilmpjes voor de KRO. ‘Schupp gebruikte onder meer wrijfletters, vaste lettertypes die je op een ondergrond kon wrijven. Drupsteen rebelleerde tegen die vaste lettertypes. Hij wilde daar los van komen en keek daarvoor naar de Verenigde Staten.’

 

Parels

Liselotte Doeswijk (Beeld en Geluid) schreef met Roy van Vilsteren (VARA Gids) het boek Vorm van Vermaak over zestig jaar tv vormgeving in Nederland en geldt als autoriteit op dit terrein. Zij adviseerde het museum over de selectie van de ontwerpen en schreef de begeleidende teksten. ‘Er is vooral werk gekozen uit de jaren zeventig omdat je daarin het ambacht nog goed kunt zien, zoals schilderwerk. Frans Schupp heeft onlangs zijn werk aan Beeld en Geluid geschonken. Zodoende beschikken we in onze collectie over hoogtepunten uit zijn werk, zoals zijn ontwerpen voor de huisstijl van de KRO en voor Toppop. Parels. Jaap Drupsteen is natuurlijk een grootheid in het vak, die ook veel deed met live action en animatie. Op televisie was en is veel tekst te zien. Tekst op het scherm is, net als in een boek, een kwestie van grafische vormgeving. Het is allemaal tekst in beeld.’

 

Bas Nieuwenhuijsen

 

Grafisch Geluk is tot en met 5 februari te zien in Museum Hilversum. Bij de tentoonstelling hoort het boek Grafisch Geluk, Steendrukkerij De Jong & Co, (1911-1994), vrijplaats voor ontwerpers, geschreven door Bas van Lier, uitgegeven door Premsela, Nederlands Instituut voor Design en Mode, en Lecturis publishers.