Visitatiecommissie onderzoekt publieke omroep

De visitatiecommissie telt acht leden. Naast voorzitter Brouwer zijn dat Barbara Baarsma (adjunct directeur/clusterhoofd Mededinging en Regulering, Stichting Economisch Onderzoek), Khalid Boutachekourt (directielid Van de Bunt Adviseurs), Madeleine de Cock Buning (bijzonder hoogleraar Media-, Communicatie- en Auteursrecht, Universiteit Utrecht), Leen d'Haenens (hoofddocent Communicatiewetenschap, Radboud Universiteit Nijmegen en Centrum voor Mediacultuur en Communicatietechnologie, KU Leuven), Dingeman Kuilman (directeur Premsela Stichting), Andra Leurdijk (secretaris, en senior onderzoeker en adviseur, TNO Informatie- en Communicatietechnologie), en Wim Vanseveren (tot 1 januari 2008 Algemeen directeur Media VRT).

Niet de geringsten, en goed bekend met de media- en cultuurwereld in Nederland en België, zij het niet zozeer als programmamaker of journalist, maar vooral als bestuurder of wetenschapper. Commissievoorzitter Brouwer bijvoorbeeld is lid geweest van het NOS-bestuur, De Cock Buning is niet alleen als wetenschapper maar ook als advocate regelmatig betrokken bij kwesties in de publieke en commerciële omroepwereld, en secretaris Leurdijk deed eerder dit jaar in opdracht van de NPO nog een onderzoek naar themakanalen in Europa. In elk geval één commissielid is wel ooit programmamaker geweest, de Vlaming Vanseveren. Hij was onder meer producer van succesvolle kinderprogramma's, zoals Tik Tak en Dag Sinterklaas, maar was ook netmanager bij de VRT (TV1) en sinds 2006 tv-directeur.

Opdracht

De visitatie is een periodieke toetsing, die elke vijf jaar moet plaatsvinden. Het is de tweede keer dat zo'n evaluatie wordt gedaan, de vorige visitatiecommissie stond onder leiding van Alexander Rinnooy Kan. De nieuwe commissie neemt de periode van september 2004 tot januari 2008 onder de loep. Daarbij wordt gekeken naar de manier waarop de publieke omroep zich van zijn taak heeft gekweten. Zo onderzoekt de commissie in hoe verre de omroep zich heeft gehouden aan de wettelijke programma-eisen. Op verzoek van minister Ronald Plasterk van OCW zal de commissie ook rapporteren over de toegevoegde waarde van LLiNK en MAX. Dat kan gevolgen hebben voor de vraag of deze twee nieuwkomers in het publieke bestel mogen blijven. Toen in 2004 de toenmalige staatssecretaris Medy van der Laan besloot om LLiNK en MAX tot het bestel toe te laten, adviseerde de Raad van Bestuur van de NPO negatief. Juist omdat beide omroepen (die, kort door de bocht gezegd, gericht zijn op wereldverbeteraars en senioren) niets nieuws aan het bestel zouden toevoegen. Toch mochten beide omroepen in elk geval tot 2010, het einde van de huidige concessieperiode, hun partijtje meeblazen. De visitatiecommissie kan aanbevelingen doen voor de volgende periode, als het gaat om de taakopdracht en de doelstellingen van Hilversum en de manier waarop dat wordt ingevuld.

Som

De commissie-Rinnooy Kan, die de periode 2000-2004 bekeek, kwam tot de algemene conclusie dat de publieke omroep zijn taken heel behoorlijk uitvoerde. Maar de commissie legde ook de vinger op een aantal zere plekken. Zo vond men dat de publieke omroep te zeer naar binnen was gericht en te sterk op de korte termijn was georiënteerd. Verder hielden de Raad van Bestuur en de Raad van Toezicht (waar toen nog omroepvoorzitters in zaten) elkaar in een wurggreep. ‘De commissie zou graag zien dat voortaan het belang van de kijkende en luisterende burger het leidende principe zou worden bij de bestuurlijke inrichting van alle geledingen en hoe zij samenwerken', aldus het rapport van Rinnooy Kan en de zijnen. Het bracht hen tot de opmerking dat het geheel van het bestel minder was dan de som der delen.

Inmiddels is er het nodige veranderd in Hilversum. Van der Laan nam een historisch besluit door de omroepvoorzitters uit de Raad van Toezicht te halen, waardoor de machtsbalans in de richting van de Raad van Bestuur doorsloeg. Bestuursvoorzitter Harm Bruins Slot nam vervolgens op zijn beurt ook een historisch besluit, door de thuisnetten te vervangen door een nieuwe manier van programmeren. De programmering van de netten wordt niet langer bepaald door de combinatie van omroepen per net, maar door de combinatie van programma's en de doelgroepen waarop de netten zijn gericht. De acht leefstijlgroepen waarin Hilversum het publiek indeelt, zijn het leitmotiv geworden.

Maar is het geheel nu meer dan de som der delen? Mediaonderzoeker Irene Costera Meijer, onder andere hoogleraar journalistiek aan de VU, is benieuwd. ‘De vraag is of het publiek nou meer of minder aan z'n trekken komt. Is de publieke omroep er echt voor iedereen? De achterban van de omroepverenigingen bepaalt niet meer wat er op de netten komt. Je zou daarom kunnen zeggen dat het publiek invloed heeft verloren. Aan de andere kant waren de mensen die zich via de verenigingen roerden niet representatief voor de bevolking. Is er nu voldoende interne pluriformiteit? Of is de som der delen: meer van hetzelfde? Nederland 1 doet het goed onder mainstream-Nederland, 2 bedient kleinere groepen, en 3 is gericht op jongeren. Ik heb de indruk dat BNN domineert op Nederland 3 met gezellig choquerende televisie, waar de andere omroepen in meegaan. Misschien willen jongeren ook wel iets anders.'

Nieuwe media

Oud-staatssecretaris Van der Laan vindt, terugblikkend, dat de aanbevelingen van Rinnooy Kan goed zijn opgepakt. Dat neemt niet weg dat volgens haar het geheel van het bestel nog steeds niet méér is dan de som der delen. ‘Vroeger was het één plus één is anderhalf, nu is het één plus één is twee, maar het zou één plus één is drie moeten zijn.' Ze heeft ook een advies aan de leden van de nieuwe visitatiecommissie. ‘Kijk goed naar de positie van de publieke omroep in het medialandschap. Hoe onderscheidend is de publieke omroep? En speelt Hilversum in op nieuwe ontwikkelingen? De commissie zou niet alleen naar het eigen, interne, beeld van de omroepen moeten kijken, maar ook naar externe beelden. Ga bijvoorbeeld te rade bij jongeren en wees alert op nieuwe manieren van mediagebruik onder hen. Ik sta nog steeds achter de toekomstplannen voor de publieke omroep die ik als staatssecretaris heb ingediend. Die waren er vooral op gericht de publieke omroep klaar te stomen voor de mediadynamiek nu en in de toekomst, zodat de omroepen op nieuwe ontwikkelingen konden reageren.'

Uiterlijk 1 mei 2009 brengt de visitatiecommissie verslag uit aan de Raad van Toezicht van de NPO.

Bas Nieuwenhuijsen

Illustratie: Vincent in 't Hout