'Televisieprogramma's verdienen een handtekening'

Omroepen zetten in hoog tempo het mes in aftitelingen, voor kijkersbehoud. Programmamakers willen ‘een stukje erkenning’ niet missen.

 

De kijkers valt het niet zo op, maar de programmamakers des te meer: ten gunste van het doorkijkeffect laten omroepen steeds vaker de aftiteling weg. ‘Dat duidt op een gebrek aan verantwoordelijkheidsgevoel’, twitterde regisseur Bert van der Veer onlangs verongelijkt. ‘Net zoals artikelen in de krant worden ondertekend, verdienen programma’s ook een handtekening. Kijkers hebben het recht te weten wie voor de uitzending verantwoordelijk zijn.’

‘Het is ook een stukje waardering als je op de titelrol wordt genoemd. Het succes van het programma straalt zo op je af en dat kan profijtelijk zijn voor je carrière’, zegt Eugenio Follender, die vaste cameraman is van Derk Bolt. Samen runnen ze het bedrijf On/Off Tv-Producties, dat al meer dan een decennium reportages maakt voor KRO Spoorloos en al die jaren prominent op de aftiteling werd vermeld. Tot ook Spoorloos dit jaar de ‘credits’ afschafte. Besluit van de NPO, aldus eindredacteur Paul Vertegaal.

 

Voortitelt

Ook een andere Paul - de Leeuw - kreeg het consigne en hij volgt dat in zoverre op dat hij nu ‘voortitelt’: de aftiteling start aan het begin van zijn programma’s. Een slimmigheidje waar NPO’s hoofd marketing & promotie Jeroen Kramers wel om kan lachen. Als eindverantwoordelijke voor de continuïteit op de publieke tv-zenders is Kramers degene die er bij de omroepen op aandringt de afronding van een programma zo kort mogelijk te houden om zapgedrag te voorkomen. ‘Het zo gemakkelijk mogelijk maken om door te kijken’, noemt hij de maatregel waartoe, zegt hij er nadrukkelijk bij, ‘in samenspraak met de zendgemachtigden is besloten.’

Eén omroep hoefde Kramers niet te overtuigen: BNN, dat zijn programma’s nooit van aftitelingen voorziet. Alleen sponsors en rechthebbenden worden vermeld, omdat het niet anders kan. De reden om titelrollen weg te laten lag simpelweg in een Marsreep, toen BNN in 1998 met uitzenden begon. ‘Op de wikkel stond ook niet vermeld welke mensen daaraan hadden gewerkt’, zegt Gerard Timmer, medegrondlegger van BNN.

 

Wegzappen

Twaalf jaar later draagt Jeroen Kramers gedetailleerde analyses van NPO’s kijkcijferdeskundige René van Dammen aan om het beperken van aftitelingen te rechtvaardigen. ‘Hoe eerder je voor het werkelijke einde het signaal geeft dat het programma is afgelopen, des te sneller kijkers wegzappen. En ik ken voorbeelden van aftitelingen waarbij zelfs de ontwerper van de interviewtafel wordt genoemd. Dat wil je als kijker toch helemaal niet weten.’

De kijkers proberen vast te houden door zo snel mogelijk ruimte te maken voor het volgende programma is ook een gebaar van collegialiteit, stelt Kramers, die zelfs de VPRO wist te overtuigen. Deze ‘makersomroep’, die zich laat voorstaan op vakmanschap en artisticiteit en in de regel ook de verantwoordelijken voor kleurcorrectie en mixage op de aftiteling vermeldde, is sinds kort minder scheutig met naamsvermeldingen. ‘We doen het alleen nog als er een hoge artistieke prestatie wordt geleverd’, meldt hoofdredacteur Frank Wiering. Programma’s waarbij medewerkers gewoon hun werk doen zoals het Cannes Filmfestivaljournaal krijgen geen aftiteling meer.

 

Service

Met Bert van der Veer pleit Wiering voor het openen van een website (www.aftiteling.nl) waarop collega’s en mogelijke nieuwe opdrachtgevers kunnen naslaan wie bij welk programma het degelijke camerawerk deed en het fraaie lichtontwerp uitvoerde. Zolang zo’n site ontbreekt, zweren de commerciële omroepen de aftiteling niet af. ‘Het is een service aan je freelancers. Je kunt zeggen: wat heeft de kijker daaraan, maar we hebben elkaar allemaal nodig’, zegt Eric Dekker van SBS.

Omdat de samenleving steeds dynamischer wordt en de kijker ongeduriger, zoekt SBS wel naar andere manieren van aftitelen, al leidt de huidige split screenmethode volgens Dekker niet tot heel veel zapgedrag. Terwijl rechts in beeld de titelrol loopt, is immers links op het scherm het programma nog bezig. En niet zelden met een spannende teaser, waarna ogenblikkelijk het volgende programma start en tien minuten later pas het reclameblok volgt.

 

Tien keer

De aftiteling voorbij laten rollen terwijl het programma nog gaande is, vindt Jeroen Kramers tien keer te prefereren boven statische beeldvullende tekstvellen met louter namen. ‘Die soms in zo’n moordend tempo voorbijsnellen dat niemand ze kan volgen. Dan ben je bezig elkaar voor de gek te houden. ‘

Omroepen die toch zo willen aftitelen, kan de NPO niets in de weg leggen. ‘Ze zijn zelf verantwoordelijk, wij zeggen alleen: beperk je tot het hoogst noodzakelijke’, benadrukt Kramers.

 

Chic

Geen omroep wil het verwijt krijgen de netdoelstellingen te ondergraven, dus helemaal vrijblijvend is het advies van de NPO niet. Paul Vertegaal van Spoorloos zegt dat het niet aan hem is om tegen dat advies in te gaan, hetgeen freelancer Follender betreurt. ‘Je werkt niet alleen voor geld, maar ook voor een stukje erkenning. Televisie maken is een creatief proces. Het zou chic zijn als iedereen kan zien wie een mooi programma gemaakt heeft. Maar als makers hebben we te weinig invloed om gekend te worden in zo’n besluit over beperking van aftitelingen. ‘

De sterker georganiseerde beroepsgroep van fotografen heeft het volgens Follender beter voor elkaar en de naamsvermelding wel juridisch dichtgetimmerd. ‘Ach, de makerswereld is klein’, reageert Kramers. ‘Daar is meestal gauw bekend wie een mooi programma gemaakt heeft. Je kunt het ook heel makkelijk op internet zetten. Maar het lijkt me niet nodig om dat aan alle zestien miljoen kijkers in Nederland duidelijk te maken.’

Sjak Jansen

Foto: Fred de Groot

Bijschrift: Paul de Leeuw titelt zijn programma 'voor'