Thema-avond over ‘herdenken’ op Spirit 24

Waar denkt u aan bij de datum 25 februari? Aan de vliegramp van Turkish Airlines in 2009? Of aan de dag waarop in 1941 de Februaristaking begon? Of aan helemaal niks? En als u bij die datum (of een andere) stilstaat, hoe doet u dat dan? En waarom eigenlijk? Allemaal vragen die de themavond Blijven herdenken? oproept, die zondag 2 mei te zien is op het themakanaal Spirit 24.

De avond is samengesteld door Spirit 24-redacteur Mina Amhil in samenwerking met presentator Lex Bohlmeijer en is gecentreerd rond een studiogesprek met drie gasten. Daarnaast zijn er fragmenten te zien uit programma's van de levensbeschouwelijke omroepen, zoals De Wandeling, De Reünie, de klas van Anne Frank (beiden KRO) en Ik mis je (EO). Verder is er een uitzending van Nioscoop waarin nieuwe Nederlanders Kamp Amersfoort bezoeken en een Profiel van de HUMAN over de Dokwerker. Voor NCRV's Stand.19 maakte een aantal negentienjarigen videobijdragen over herdenken. De avond wordt afgesloten met een speciaal voor deze thema-avond gemaakte Nachtzoen (IKON). Amhil: `De avond is kenmerkend voor wat Spirit 24 doet: mensen vanuit verschillende achtergronden persoonlijke verhalen laten vertellen om zo meer bewustwording te kweken en daarmee meer tolerantie.'

Trauma

Voordat Amhil aan de thema-avond begon dacht ze: ‘Pfff! Herdenken, wat een groot onderwerp!’ `Ik ben toen maar klein begonnen door me af te vragen: Wat betekent herdenken voor mijzelf? Van daaruit kreeg ik ook het idee om gasten in de studio uit te nodigen en die elk vanuit hun eigen gezichtspunt te laten praten over hun ervaringen. Herdenken gebeurt vaak massaal en wordt `opgelegd'. Ik wilde weten wat mensen nu zelf met herdenken hebben.' Ze vervolgt: `Het moest ook geen discussie worden. Het gaat er meer om wat de gasten bindt. Daarom hebben we ze ook niet aan een tafel gezet, maar in een wat gemoedelijker setting.'

In de studio ontvangt presentator Lex Bohlmeijer Dick Woudenberg, kind van een NSB'er, Jihad Alariachi, van het NPS tv-programma De meiden van Halal, die de crash met het Turkish Airlines- vliegtuig overleefde, en Soosan Boothe, die op haar zesentwintigste naar Nederland vluchtte voor de oorlog in Iran en nu als hulpverlener bij de RiAGG werkt met kinderen van vluchtelingen.

De keuze voor de gasten en de inleiding van de presentator geven aan dat de avond -ondanks de uitzenddatum- bij meer wil stilstaan dan de Tweede Wereldoorlog alleen. Bohlmeijer begint met: `4 mei, 30 april, 25 februari. Apeldoorn, Enschede. Herdenkingen in deze tijd.'

Het roept de vraag of hoe je die gebeurtenissen met elkaar wilt vergelijken. De Holocaust is immers van een geheel andere orde dan `het Koninginnedagdrama' of een vliegramp. Amhil: `Alle drie de gasten hebben een trauma. Van daaruit laten we hen spreken, zonder te oordelen of te zeggen dat het ene erger is dan het andere. Het gaat erom hoe ze ermee omgaan en wat die verwerking inhoudt.'

Ervaring

Zo vertelt Jihad Alariachi dat ze door de vliegramp die ze overleefde voor het eerst bij een grote herdenking aanwezig was. Moslims kennen dat fenomeen niet. Zij herdenken in de dagelijkse praktijk en in hun gebeden. Toch maakte de bijeenkomst grote indruk op Alariachi. Doordat ze hetzelfde voelde als de andere aanwezigen. Die directe ervaring draagt vanzelfsprekend sterk bij aan de waarde die een herdenking voor iemand heeft. Maar wat als die er niet is? Wordt een herdenking dan niet te veel een gewoonte? Amhil: `Daarom hebben we ook een vraagteken achter de titel van de thema-avond gezet: Blijven herdenken? Niet omdat we vinden dat het niet meer hoeft, maar omdat we mensen na willen laten denken over de zin van zo'n ceremonie of ritueel. Als je herdenkt, vraag je dan af waaróm je het doet.' Dick Woudenberg zegt daarover in het gesprek: `Bij een herdenking wordt er een emotionele deken overheen gelegd en daardoor word je aangeraakt, terwijl je niet weet waarover het gaat.'

Hoe betrek je mensen die geen binding hebben met bijvoorbeeld de Tweede Wereldoorlog, zelfs niet indirect via bijvoorbeeld hun ouders en grootouders zoals allochtonen, dan bij een herdenking? Soosan Boothe vindt dat je dicht bij de mensen zelf moet blijven. Wat zijn hun eigen ervaringen met leed? Hoe hebben zij zelf pijnlijke momenten beleefd? Van daaruit kun je verbanden leggen met andere gebeurtenissen. Als je traditie alleen volgt omdat het een traditie is, blijft het een show.

Verhalen

Alle drie de gasten benadrukken het belang van het delen van de ervaring, van het vertellen van (persoonlijke) verhalen. Want daarmee begint de bewustwording waar het bij herdenken om zou moeten gaan. Amhil: `Wat niet weet, wat niet deert. Door in contact te kom met (verhalen van) anderen kun je geraakt worden. Door te luisteren blijf je jezelf vragen stellen.' Woudenberg stelt: `Wij zijn luxe mensen dat wij het ons kunnen permitteren om te herdenken. Als je je ellende niet bewust kunt worden, kun je het leven niet volledig leven.'

Luc Lansink

De thema-avond Blijven herdenken? is te zien op zondag 2 mei om 20.30 uur op Spirit 24.