Wat heeft Afrika te bieden als je niét kunt voetballen?

Van 11 juni tot 11 juli is het WK Voetbal in Zuid-Afrika. Afrika laat zich van een positieve kant zien. Jonge succesvolle Afrikaanse voetballers krijgen de kans te schitteren. Maar hoe staat het met de kansen van hun generatiegenoten elders op het continent? Paul Rosenmöller reist door het hart van Afrika. In een serie van zes afleveringen toont hij Afrika vanuit het perspectief van de jongeren.

De serie start in Kameroen, het land dat op het WK Voetbal in de eerste ronde tegen Nederland zal spelen. Hoe belangrijk is voetbal voor de Afrikaanse samenleving? Daarna vervolgt Rosenmöller de reis. Van noord naar zuid: van Egypte, via Soedan, Oeganda, Tanzania, Zimbabwe en Rwanda naar Zuid-Afrika. Tijdens zijn bezoek besteedt hij aandacht aan belangrijke kwesties als droogte, milieu, moslimfundamentalisme, hongersnood, kindsoldaten en genocide. Deze onderwerpen komen tot leven door gesprekken met mensen ter plaatse. ‘Bij het maken van deze serie hebben we gekozen voor een avontuurlijke aanpak. We hebben wel wat voorgeproduceerd, maar wilden vooral ook ruimte houden voor wat we zouden aantreffen. We konden vanuit Nederland – zelfs al hadden we gewild – niet alle interviews voorbereiden. Ter plekke moesten we mensen vinden die voor de camera hun verhaal willen vertellen.’

Water

Als programmamaker was Rosenmöller meer dan eens in het buitenland. Maar hoe bereisd hij ook is, zijn bezoek aan Afrika wist hem deze keer toch weer te raken. Hij was in januari twee weken in Rwanda en Tanzania voor de eerste opnames voor de serie. ‘In Tanzania speelt de droogte een grote rol. Ik heb daar twee dagen doorgebracht met de jonge Masai Milia en zijn gezin. Het gebied waar de Masai leven, is vorig jaar getroffen door een enorme droogte. Zestig van de honderd koeien van mijn gastheer waren omgekomen. De Masai moesten met hun vee enorme afstanden afleggen voor een beetje water. Paradoxaal genoeg grenst hun gebied aan de Serengeti, een van de grootse wildparken van Tanzania. Het park wordt goed geconserveerd voor het behoud van de dieren en daardoor voor het behoud van het toerisme. Maar voor de Afrikanen is de toegang tot het nog redelijk groene gebied verboden. Samen met de Masai vragen we ons af wat belangrijker is: dieren of mensen?’

AIDS

In Tanzania onderzocht Rosenmöller ook de gevolgen van de droogte op en rond de Kilimanjaro, de hoogste berg van Afrika, en de effecten van de bloeiende visserij op het Victoriameer. ‘Het is gunstig dat de visserij floreert, maar de omgeving vervuilt en wordt kaal gekapt voor brandhout. Daarnaast zorgen rondtrekkende vissers voor een snelle verspreiding van AIDS. Ik bezocht er een klein ziekenhuis waar ik een Afrikaanse vrouw trof die bereid was iets te vertellen over haar besmetting. Ze was getrouwd met een visser en moest nu aan haar vijf kinderen en haar familie vertellen dat ze via haar man AIDS had gekregen. Dit sloeg het fundament onder haar familie en haar leven vandaan. Mensen die zijn besmet worden als paria’s behandeld. De kinderen worden op school gepest.’ Wat hem het meest is bijgebleven is een bezoek aan een heropvoedingskamp in Rwanda, waarin daders van de genocide van 1994 zaten opgesloten. ‘In honderd dagen tijd zijn toen 800.000 mensen vermoord. In het kamp zat een deel van de moordenaars. Toen we met ze in gesprek gingen, bleek dat velen van hen altijd brave huisvaders waren geweest totdat ze waren opgezweept om te doden. Ik praat hun gedrag niet goed, maar het doet je wel afvragen of er een beest in ieder mens schuilt en wat er nodig is om het slechtste in je boven te krijgen.’

Leeuw

De zes afleveringen leiden uiteindelijk niet tot een antwoord op de vraag of Afrika nu wel of niet perspectieven biedt voor zijn jongeren. ‘Ik zal er in de laatste aflevering wel iets over zeggen, maar het is moeilijk om er een algemene uitspraak over te doen. In Rwanda bezochten we bijvoorbeeld een kerkje waar - zoals de verhalen vertellen – zo’n elfduizend tutsi’s en gematigde hutu’s tijdens de genocide het leven lieten. We kregen er een rondleiding van Charles, een van de vijf kinderen die wisten te overleven door zich met bloed te besmeren en te doen alsof ze dood waren. Charles is nu begin twintig, spreekt Engels en een beetje Frans en zou ook graag iets met televisie of film doen. Voor zover wij konden overzien, zou hij op die plek daarvoor nooit de kans krijgen. Ik vond het moeilijk om te zien en lastig dat ik niets voor hem kon doen. Maar door de jonge Masai Milia zag ik ook een andere kant. Het is nog maar de vraag of wij met onze Westerse bril kunnen inschatten wat een leven succesvol maakt en wat niet. Bij de Masai wordt een jongen een man zodra hij eigenhandig een leeuw heeft gedood. Milia vertelde vol trots hoe hij dat voor elkaar heeft gekregen. Hij geniet nu aanzien en heeft een vrouw en kinderen. Zou deze daad voor hem in zijn leven hetzelfde betekenen als voor ons een goede opleiding? We laten het aan de kijker over om hun eigen mening over de perspectieven van de jonge Afrikaan te vormen.’

Ellen Röling

Paul Rosenmöller en het hart van Afrika (IKON) wordt uitgezonden op zondag 18 en 25 april, 2, 9, 16 en 23 mei 2010 van 20.15 tot 21.00 uur op Nederland 2. Meer info, links en filmpjes op www.ikon.nl/africa.

 Foto: Geert Poelgeest