Schavuit van Oranje, een serie zonder gêne

In Bernhard, Schavuit van Oranje schetst scenarioschrijver Tomas Ross  prins Bernhard  als een man die altijd te hoog greep en daardoor steeds mislukte. De laatste twee afleveringen van de VPRO-serie zijn aanstaande maandag en  maandag 25 januari te zien op Nederland 1.  Voor wie  de eerste twee afleveringen heeft gemist: http://www.uitzendinggemist.nl/. 

Bernhard, schavuit van Oranje, is in tweeërlei zin een unieke tv-reeks.  Nooit eerder in een dramaserie is Bernhard zo openlijk geëtaleerd als een lichtzinnige prins die het met de waarheid niet zo nauw nam. Eveneens nieuw is dat Juliana in beeld wordt gebracht als een dementerende oude dame. In dubbele zin is de schepping van Tomas Ross daarom een serie zonder gêne.

De serie werd enkele weken geleden voorvertoond voor een aantal VPRO-leden in het Louis Hartlooper Complex in Utrecht. Ellen Vogel (88), die de oude Juliana vertolkt, vertelde desgevraagd dat ze het geen probleem heeft gevonden de dementerende prinses te spelen. ‘Als je het met respect doet, zie ik de moeilijkheid niet. Ik heb haar neergezet als een lief en meevoelend mens, maar ook als iemand die van zich wist af te bijten. Vaak wordt Juliana gezien als een doetje, maar dat was ze, tot op hoge leeftijd, bepaald niet.'

Fantasie

Het inlezen in de dementerende prinses was wel een probleem, omdat over die periode van haar leven nauwelijks iets is gedocumenteerd. ‘Ik heb veel aan mijn eigen fantasie overgelaten.  Daarnaast heb ik Juliana natuurlijk bijna heel haar leven meegemaakt.  Tijdens haar verloving met prins Bernhard, tijdens Greet Hofmans, Lockheed en ga zo maar verder.  Tegen de achtergrond van die kennis, heb ik de oude Juliana gestalte kunnen geven.'

Bernhard wordt gespeeld door Daan Schuurmans (op jonge leeftijd) en Eric Schneider (als oude man).  Constante lijn is de avontuurlijkheid , om niet te zeggen onbezonnenheid, waarmee de prins het leven tegemoet treedt. Toch wordt hij, anders dan de titel doet vermoeden, niet voortdurend geëtiketteerd als  playboy van dubieus allooi.  Zo loopt hij in zijn Duitse periode weliswaar in een SA-uniform, maar hij schiet wel een joodse man te hulp als die door een nazi van een terras dreigt te worden verjaagd.

Compassie

Er valt in de manier waarop scenarioschrijver Tomas Ross prins Bernhard tot leven heeft gebracht zelfs enige compassie te ontwaren. Bernhard als de man die steeds te hoog grijpt en daardoor telkens mislukt. Uiteindelijk beseft  hij dat er maar één is die hem door alle mislukkingen heen trouw is gebleven: Juliana. ‘God Almighty, en ze had zo weinig reden om van me te blijven houden', laat Ross de oude Bernhard aan het eind van zijn leven verzuchten.

Ross grapte op de pre-premièreparty : ‘Toen mijn vrouw het scenario had gelezen, riep ze uit: ‘Wat is jou overkomen? Ben je mild geworden?' Maar, laten we wel wezen, het is natuurlijk niet interessant om iemand alleen maar als schurk neer te zetten. Naar een plat, slecht karakter wil niemand kijken. Je moet hem iets aardigs meegeven. Bovendien, Juliana en de kinderen waren dol op hem.'

Volgens regisseur Pim van Hoeve was Bernhard een man die de dingen mooier maakte dan ze waren.  ‘Hij zag het leven als een spannend spel en schiep daarin voor zichzelf een soort James Bond-rol. Daarmee richtte hij in zijn omgeving veel schade aan, maar hij bracht ook jeu in dat stijve, Hollandse hofleven. Van die twee kanten heb ik hem als regisseur benaderd: zijn streken en zijn enorme charme. Wel jammer dat we het in vier delen hebben moeten proppen. Dat is veel te weinig.'

Betrouwbare bronnen

Ross is heeft zijn scenario naar eigen zeggen op historische feiten en betrouwbare bronnen (binnen de hofhouding) gebaseerd. Zo schrijft hij de verhouding tussen Willem-Alexander en Máxima toe aan de inspanningen van de prins-gemaal.  ‘Bernhard is in 1943 al voor de eerste keer in Argentinië geweest. Zeer waarschijnlijk heeft hij daar met de Duitsers gepraat over een vredesverdrag. Bij dat bezoek heeft hij ook Juan en Jorge Zorreguieta,  respectievelijk de latere grootvader en vader van Máxima ontmoet. Hij kende de familie dus al en vond Máxima een geschikte toekomstige koningin.'

In de serie laat Ross prins Bernhard uitleggen waarom:  ‘We are two of a kind', zegt de bejaarde prins tegen Máxima. Schneider: ‘Met andere woorden: Bernhard vindt dat alleen buitenlands bloed de voortzetting van de Nederlandse monarchie kan garanderen. Zoals hij in 1937 zelf de redding was van het koningshuis.'

Zelf koning

In feite had Bernhard volgens Ross zelfs koning willen worden. ‘Hij heeft het drie keer geprobeerd.  Zijn moeder, prinses Armgard, speelde daarin, indirect, een belangrijke rol.  Zij spoorde Bernhard aan Juliana ten huwelijk te vragen met als doel haar in de vergetelheid geraakte adellijke familie weer op de Europese kaart te zetten. Bernhard zag, na aanvankelijke aarzeling, steeds meer  in zo'n huwelijk omdat hij dacht op die manier koning van Nederland  te kunnen  worden.  Toen die veronderstelling naïef bleek, probeerde hij het tijdens de oorlog opnieuw.  Samen met koningin Wilhelmina dokterde hij in Londen een soort gedeeld naoorlogs koningschap uit waarbij Juliana en hij samen op de troon zouden zitten. De laatste poging ondernam hij tijdens de Greet Hofmans-affaire, toen hij Juliana probeerde te laten opnemen in de Ursula-kliniek in Wassenaar.'

Niet alleen het koningschap mislukte in Bernhards leven. Goed beschouwd heeft hij op geen enkel vlak kunnen bereiken wat hij wilde,  probeert Ross in de tv-serie duidelijk te maken.  ‘Hij kon de mooiste vrouwen krijgen, maar trouwde met Juliana, in de oorlog speelde hij niet de heldenrol die hij zichzelf had toebedacht - Bernhard werd in de gaten gehouden door de Britse geheime dienst die hem niet vertrouwde -, en toen hij zich na de Greet Hofmans-zaak wilde toeleggen op het zakenleven verzeilde hij in de Lockheed-affaire. Mijn boodschap als je het zo wilt noemen, is: Bernhard heeft altijd de grote jongen uitgehangen, maar is het nooit geworden. Hij zat klem in de gouden kooi, waaruit hij zo graag wilde ontsnappen.'               

Willem Pekelder

Foto: VPRO

Bernhard, schavuit van Oranje (VPRO)  is nog te zien op 11, 18 en 25 januari op Nederland 1.