overig

De veilige vluchtheuvel van 2020

Aan de vooravond van 2010 kijkt Spreek'buis alvast tien jaar vooruit. Niet te ver weg in de toekomst, maar ook weer niet te dichtbij. Mensen die het weten kunnen, doen hun voorspellingen voor Hilversum 2020. Belangrijkste gegeven: ook dan zitten we nog gewoon op de bank naar televisieprogramma's te kijken die de omroepen ons aanbieden. 'We' zijn alleen met veel minder. En demografische veranderingen hebben ook zo hun gevolgen over tien jaar: 'Het programma heet dan Vrouw zoekt boer.'

Je zult ze de kost moeten geven. De futurologen en trendwatchers die de afgelopen jaren beweerden dat de gemiddelde kijker steeds vaker z'n eigen tv-avondje zou gaan samenstellen. Op z'n eigen tijd, op z'n eigen wijze. Met een unieke mix van programma's van YouTube, de commerciële en publieke omroepen en internet (nieuws-)kanalen. Het leek ook een logisch verhaal. De techniek maakt het immers mogelijk. Maar het is er de afgelopen jaren niet van gekomen. Anno 2009 kruipen we nog altijd met meer dan vier miljoen mensen tegelijkertijd op de bank om de afsluitende uitzending van Boer zoekt vrouw te bekijken, net zo goed als dat we blijven inschakelen voor hetAcht Uur Journaal, Studio Sport, Domino Day en al die andere kijkcijferkanonnen. En dat zal in 2020 niet veel anders zijn. 'Ik verwacht geen revolutionaire verandering. Het gaat niet zo snel,' zegt mediaexpert Bert van der Veer. 'Alle mensen die beweren dat het wel allemaal heel anders wordt, zijn bezig aan luchtfietserij,' stelt CDA Tweede Kamerlid Joop Atsma.

Saamhorigheid

'Ik denk dat het technisch wel kan, maar ik geloof niet dat de omroepen het gaan faciliteren,' reageert trendwatcher Adjiedj Bakas. 'Zelf denk ik dat we er in 2020 wel een belangrijke tv-zender bij hebben: YouTube. Op die zender kun je - nu al - je ideale tv-avond samenstellen. Over tien jaar heeft Google (de eigenaar van YouTube, red.) daarmee z'n ideale schaalgrootte bereikt. De kijker pakt een scheutje nieuws. Beelden van een nieuw muziekbandje. Een scheutje Pauw & Witteman. Wat sport. Ongeveer eenderde van de samenleving zal straks op die manier z'n televisie-avond vormgeven. Achter de laptop, dat wel. Draadloos. Dat geeft je de gelegenheid om ook andere dingen erbij te doen.'

Maar hoe groot YouTube ook wordt, ook Bakas verwacht dat de huidige, voorgeprogrammeerde tv-avonden in 2020 nog gewoon bestaan. Al was het maar omdat ze inspelen op wat hij, zonder enige ironie, omschrijft als onze 'behoefte aan saamhorigheid'. 'Als je Boer zoekt vrouw hebt gezien, wil je daar de volgende dag toch ervaringen over uitwisselen bij de koffieautomaat. Samen programma's doornemen. Zeker nu eenzaamheid een steeds groter issue wordt. Ga maar na: op dit moment voelt een kwart van de Nederlanders zich eenzaam en is op zoek naar een communitygevoel. Dat kan een avondje tv je bieden. En natuurlijk kijkt je puberzoon dan naar wat anders. Maar de trend is er. Net zo goed als dat spelletjesavonden terug komen. En avonden dat we zeggen: even geen internet.'

Boerenkool met worst

'Er is al zo vaak voorspeld dat we minder zouden gaan kijken. Maar we kijken nog steeds ruim drie uur per dag naar de televisie. We luisteren ook nog steeds ruim drie uur per dag naar de radio. Ik verwacht niet dat dat allemaal zo snel gaat veranderen. Wèl krijgen we het on demand-kijken erbij,' weet Ster-directeur Arian Buurman. Zij wijst op het enorme succes van Uitzending Gemist. 'Dat voorziet in een behoefte. Maar lineair kijken blijft toch de belangrijkste factor. Ook in 2020 willen we met elkaar ontspannen op de bank.' Bert van der Veer verduidelijkt door een vergelijking te maken: 'Natuurlijk zijn er avonden dat we een gourmand-menu samenstellen. A la carte. Dat je als liefhebber van Angelina Jolie zegt: vanavond stel ik een avond samen met een film, een interview en een documentaire over haar. Maar de meeste avonden wil je toch gewoon iets voorgeschoteld krijgen. Dan ga je naar de slager en haal je boerenkool met een worst d'r bij. We moeten de hele dag al kiezen. Je eigen kijkersmenu samenstellen? Daar zijn we veel te lui voor.'
Misschien gebeurt dat op een zender minder, maar ook in 2020 biedt de publieke omroep programma's aan via gewone netten, beaamt Kamerlid Atsma. Daar zal de techniek - al groeit die sky high - niet veel aan veranderen. Televisie op internet of op de mobiel, computeren op de televisie, voor de beleving maakt het niet zoveel uit. 'Ik denk dat duidelijk is dat mensen in het enorme beschikbare aanbod rustpunten willen hebben. Vertrouwde programma's. Want waarom kijkt u soms naar Uitzending Gemist? Juist omdat u iets uit uw vaste stramien hebt gemist! Er blijft altijd behoefte aan het Acht Uur Journaal. Aan goede series. Documentaires. Daar zal dus ook altijd een plek voor zijn. Als je kijkt naar het jaar 2000, toen voerden we dezelfde discussie. Ook toen werd gezegd: de technologische mogelijkheden gaan alles veranderen. Maar we hebben alleen maar geconstateerd dat de Publieke Omroep meer en meer een anker wordt. Een veilige vluchtheuvel.'

Realtime news
Dat mag allemaal waar zijn, het aantal kijkers dat die voorgeschotelde programma's gaat consumeren, zal verminderen. Is de verwachting van Irene Costera Meijer, hoogleraar Journalistiek aan de VU in Amsterdam. Zij bestrijdt niet dat we straks nog steeds 'klassiek tv kijken in de huiskamer'. Maar dat slechts is een deel van het verhaal. Internetten, chatten, twitteren - met de computer of met de mobiele telefoon - het gaat allemaal ten koste van de tijd die we nu kunnen besteden aan 'de televisiebeelden over ons heen laten komen'. 'Er blijft gewoon minder tijd over. Met name bij de jongere groep mensen, die van 25 tot 35 jaar en de groep die daar achteraan komt', aldus Costera Meijer. 'Je hebt maar één hoeveelheid tijd.' Natuurlijk, met name twintigers en dertigers zijn ongelooflijk goed in allerlei dingen tegelijk doen, maar zelfs aan multitasken zit een grens en die is snel bereikt als je je Hyves pagina zit bij te werken, krabbels verstuurt en een fotootje toevoegt. En passant een documentaire bekijken is er dan niet meer bij.

De VU-hoogleraar wijst er verder op dat 'nieuws' in 2020 iets heel anders is dan nu. De stormachtige ontwikkeling van Twitter bijvoorbeeld is niet meer te stoppen. Steeds meer mensen zijn letterlijk 'ooggetuigen' van het nieuws en maken ons daar deelgenoot van. Alom zijn straks beelden beschikbaar. Costera Meijer spreekt over realtime news. De vraag of dat vooral op tv of op internet te zien zal zijn, is niet zo interessant omdat televisie sowieso 'een gelaagd medium' wordt. Hoe? Dat is nog moeilijk te voorspellen. Tv en internet zullen integreren en waarschijnlijk op een en dezelfde monitor bekeken worden. 'Ik denk dat het veel makkelijker wordt om door te klikken,' zegt ze. Om tegelijk de gevolgen voor de 'klassieke' nieuwsvoorziening zoals het Acht Uur Journaal te relativeren. 'Uiteindelijk zitten we toch te kijken wat Gerrie Eickhof over een onderwerp te zeggen heeft.'

Linksig en fout

Waar NRC Handelsblad onlangs in een hoofdredactioneel commentaar concludeerde dat het publieke stelsel zichzelf had overleefd en het in 2020 mogelijk zeer invloedrijke Kamerlid Geert Wilders het gros van de publieke omroep nu al 'heel linksig en fout' vindt, zien de 'experts' dus ook in de toekomst een grote rol voor Hilversum. Maar hoe saamhorig ook, kijkers zullen steeds minder honkvast worden. Dat roept de vraag op wat er met reclamegeld gaat gebeuren, nu de kijkers in diaspora zijn en zich verspreiden over tv-zenders, Uitzending Gemist, themakanalen, mobiele telefoon en noem zo maar op. 'Het is duidelijk dat in 2020 nog meer audiovisuele content op verschillende platforms te consumeren zal zijn. Daar zit ook Ster bij,' zegt Ster-directeur Buurman. Er zijn al afspraken met kabelaars UPC en Ziggo over het doorgeven van commercials bij Uitzending Gemist en wie op de mobiel naar een publieke site kijkt, krijgt ook steeds vaker een reclameuiting.

CDA'er Atsma gaat ervan uit dat de reclame-inkomsten op peil zullen blijven, al is hij persoonlijk voorstander van een reclamevrij publiek bestel. 'Ik zou er absoluut veel voor voelen. Het moet ook kunnen. Maar je moet ook realistisch zijn: ik denk dat er nog geen meerderheid in de Kamer voor is,' zegt hij. Buurman is daar blij mee. 'Geen reclame? Dat betekent alleen maar verliezers. De belastingbetaler gaat meer betalen voor de programma's en de publieke omroep wordt meer afhankelijk van de politieke coalitie die er zit in Den Haag. Reclame geeft de omroepen juist vrijheid om onafhankelijk te werken,' zo stelt ze vast. Bang dat de programma's op Nederland 1, 2 en 3 in 2020 worden onderbroken door reclame, hoeven we niet te zijn. 'Ik verwacht het niet. Het is juist goed dat onderscheid bestaat tussen de commerciëlen , die het wel doen, en de publieke omroep. Het lijkt me heel belangrijk dat je dat verschil blijft zien.'

Computeranimatie

Sowieso lijken ook op commercieel gebied de veranderingen minder groot te worden dan je op het eerste gezicht zou verwachten. Iedereen is het erover eens dat het steeds goedkoper wordt om televisie en reclamespots te maken en dat het onmogelijke mogelijk kan worden. 'Door de technologie en computeranimatie kun je goedkoper produceren. Ik heb net gesproken met een paar gerenommeerde regisseurs die dat ook zeggen,' stelt trendwatcher Bakas. Maar een echte revolutie lijkt uit te blijven. Media-expert Bert van der Veer: 'Je zit te kijken naar De Wereld Draait Door, ziet een leuk bandje, drukt op een knop en de volgende dag bezorgt Bol.com een cd van dat bandje. Wie weet. Maar misschien is dat ook wel niet realistisch, want je wilt toch ook dat ze veilig omgaan met je persoonsgegevens.'

En zo zijn we weer realistische Nederlanders. Er kan al veel, en de techniek zal nog veel meer mogelijk maken. Maar de grote veranderingen in het tv-kijken, het individueel samenstellen van een ideale tv-dag... dat komt allemaal pas veel later dan 2020. Bakas en ook Van der Veer vermoeden dat we pas in 2030 of 2040 zo ver zijn. Costera Meijer ziet wel eerder grote veranderingen optreden, maar vooral als het gaat om het irrelevant worden van het ‘platform' (tV, internet, radio etc). De kijkmodus waarin mensen media gebruiken blijft volgens haar relevant. ‘Het beeldscherm in de huiskamer vraagt om een andere, meer relaxte collectieve kijkmodus, dan het beeldscherm in de studeerkamer.' Kamerlid Atsma denkt dat 'huiskamertv' gewoon belangrijk blijft. Zeker zolang de kabelaars ook nog eens een voorselectie blijven maken van wat wij kunnen zien en beluisteren. De UPC's en Ziggo's in Nederland bieden wel allerlei verschillende pakketten aan, maar echte keuzevrijheid tussen de duizenden zenders die er al zijn hebben we veelal niet. 'De kabelaars hebben te veel macht,' stelt de CDA'er onomwonden. 'Je moet altijd op boksen tegen de belangen van de grote partijen.' En zo ontstaat inderdaad de mogelijkheid dat de zelfstandige boer in Nederland eerder verdwijnt dan de televisie en radio zoals we die nu al jaren kennen. Vandaar de opmerking van Atsma: 'Straks heet het programma Vrouw zoekt boer'.

Jeroen Dirks

En de commerciëlen?
De publieke omroepen zullen de komende tien jaar glansrijk overleven, zo is de verwachting. Of dat de commerciele omroepen ook gaat lukken, is de vraag. Op dit moment lopen de reclame-inkomsten behoorlijk terug en een andere inkomstenbron hebben RTL en SBS niet. Bovendien zullen, nu het steeds betaalbaarder en steeds makkelijker wordt, meer bedrijven en instellingen zelf een zender op zetten. Media-expert Bert van der Veer denkt aan 'Philips tv' waar de nieuwste Philips producten te zien zijn. Of ANWB-tv, waar we de nieuwste auto's kunnen bewonderen. Toch zet hij ook vraagtekens. 'Ik ben een grote liefhebber van wielrennen, maar of ik een abonnement zou nemen op Wielren TV? Nee, want het gaat me toch alleen om de grote races.' Van der Veer verwacht eerder een combinatie van allerlei 'bewegingen' bij de commerciëlen, zoals programma's aanbieden tegen betaling, merchandising op allerlei manieren, sponsoring en geld verdienen aan sms-en en telefoneren. Maar ook dat zal allemaal niet 'revolutionair' zijn, denkt hij. Arian Buurman van de STER verwacht geen of nauwelijks concurrentie van allerlei bedrijfstv. 'Renault heeft een site. Je ziet ook wel eens dat bedrijven reclame maken door een linkje naar hun nieuwste commercial aan je te mailen. Maar het werkt alleen als zo'n bedrijf in je omgeving aanwezig is. Zolang mensen massaal televisie blijven kijken, is dat de manier om ze te bereiken.'
En de omroepen?
Altijd omstreden, maar geen moment in gevaar. Het omroepbestel is er nu en zal er ook in 2020 zijn. Zij maken de programma's, wij kijken er naar. 'Die comfortzone van mensen moet je niet te snel overhoop halen,' stelt trendwatcher Bakas. Maar de vraag welke publieke omroepen er in 2020 zullen zijn, is een stuk moeilijker te beantwoorden. Verschillende experts verwachten dat een aantal fusies plaatsvindt. Na de educatieve omroepen en NPS, die volgend jaar samengaan is het misschien wel de beurt aan TROS en AVRO. Ook de NCRV en KRO worden vaak genoemd. Welke omroep(en) er na Llink zullen verdwijnen, wil niemand zeggen en of WNL en PowNed in 2020 nog bestaan, blijft ook een open vraag. Wel koppelt Bakas de omroepen meer dan ooit aan een dwarsdoornsnede die hij van de Nederlandse bevolking heeft gemaakt. Daarbij kun je zeggen dat grofweg eenderde valt onder het kopje ADHD, dat is de groep die door wil met snel innoveren. Die leeft in de toekomst. Eenderde is wat wij noemen Ot en Sien, heimwee - die willen terug. En eenderde is VINEX. Dat is de groep die wel wil veranderen, maar met mate. Op dit moment zie je dat de VPRO zich nog het meest richt op de groep ADHD, maar alle omroepen hebben nu heimwee-programma's zoals Boer zoekt vrouw maar ook Lieve Paul.' Over het aantal zenders in 2020 zijn de geraadpleegde deskundigen het niet eens. Politicus Atsma en ook Bakas denken dat het aantal publieke zenders wel terug kan naar twee en dat de omroepen ook wel wat kunnen inkrimpen omdat het simpelweg een stuk goedkoper is geworden om programma's te maken. Arian Buurman van Ster vindt het juist prima dat er drie zenders met een duidelijk netprofiel zijn en denkt dat drie zenders nodig zijn om onze pluriforme maatschappij goed te bedienen.
En de radio?
Radio is belangrijk en blijft belangrijk. Vooral 's ochtends. Niemand van de geraadpleegde experts verwacht dat het in 2020 anders gaat dan nu. Daar kan het superstrakke decor van Sven Kockelman op Nederland 1 of de gezellige mok bij Jan de Hoop op RTL4 niets aan veranderen. Bij het opstaan, aankleden, ontbijten en naar het werk of naar school gaan luisteren we naar het Radio 1 Journaal, Edwin Evers, een regionale omroep, BNR of Giel Beelen op 3FM. Het liefst op een krakerig radiootje. Hoewel de publieke omroep inzet op digitale radio, wijst niets erop dat luisteraars de daarvoor benodigde ontvangsttoestellen aanschaffen. Niet zo gek, want radio is dan wel een belangrijke informatiebron, het is vooral een medium 'voor erbij'. 'Mensen vinden het vooral gezellig. Dat geklets op Radio 1 of BNR is gewoon leuk,' zegt trendwatcher Bakas. In 2020 is dat exact zo. 'De ochtend blijft het domein van de radio. Vergis je niet: Nederland vergrijst snel, die mensen houden niet zo van verandering.'
Hilversum of Amsterdam?
'Ik denk toch dat Amsterdam de mediahoofdstad gaat worden,' zegt trendwatcher Adjiedj Bakas. 'De techniek, de studio's - je ziet het allemaal kleiner worden. Dus dat kan makkelijk naar Amsterdam.' Media-expert Bert van der Veer ziet het niet gebeuren. 'Dat zou toch een vorm van kapitaalvernietiging zijn. Al is het voor mij een ongelooflijke ergernis dat Radio 1 in zo'n superveilige burcht midden op het met slagbomen afgesloten Media Park zit in plaats van dat ze uitkijken over de Dam in Amsterdam. Nou ja, laten we het maar houden op een historische vergissing dat ze destijds in Hilversum zijn gaan zitten.' CDA-kamerlid Joop Atsma vindt de vraag Hilversum of Amsterdam 'volstrekt irrelevant' al constateert hij wel dat in Hilversum alle faciliteiten aanwezig zijn, waar in Amsterdam nog heel veel zou moeten gebeuren.

overige items