Jaaroverzichten NTS/NOS Journaal: Kijken met de ogen van die tijd naar de actuele gebeurtenissen van toen

Altijd leuk in december: het jaaroverzicht van het Journaal. Veel ‘ach ja'-momenten zijn nu niet alleen van 2009 terug te zien, maar ook van voorgaande jaren. Want alle jaaroverzichten die sinds 1956 zijn gemaakt, zijn nu uitgebracht op dvd.

Sinds 2005 maakt eindredacteur Rob Maas van het Journaal de jaaroverzichten, en hij is ook één van de drijvende krachten achter de samenstelling van de complete collectie van NTS- en NOS-jaaroverzichten. ‘De volledige verzameling van 28 dvd's bestrijkt 54 jaar in 66 uur materiaal', vertelt Maas. ‘Het NTS-Journaal begon in 1956 en heeft toen ook het eerste jaaroverzicht gemaakt. Het leukste van het project is dat je kijkt met de ogen van die tijd naar de gebeurtenissen van toen. Als je nu een overzicht zou maken over bijvoorbeeld de jaren vijftig, zou je heel andere keuzes maken dan ze toen deden, want je plaatst het in de context van hoe de geschiedenis zich heeft ontwikkeld. In het jaaroverzicht van 1962 is John F. Kennedy gewoon de president van de Verenigde Staten die ruzie heeft met de Sovjet-Unie. Een jaar later is hij de martelaar. Maar inmiddels kijken we al weer anders aan tegen zijn kwaliteiten als president. Ik denk dat het voor mediahistorici heel mooi materiaal is voor onderzoek naar zaken als beeldvorming en de manier waarop de journalistiek werkt.'

Gaten

Het was een hele zoektocht om al het materiaal terug te vinden, constateert Maas. ‘Veel van dat werk is gedaan door Arturo Perin, de coördinator van het digitale themakanaal Journaal24 en zijn mensen. Zij waren er los van dit project al mee begonnen, omdat ze de jaaroverzichten wilden uitzenden. Zij hebben ook veel van het restauratiewerk voor hun rekening genomen. En Tijdsbeeld Media is bij het project betrokken. Zij hebben veel werk gedaan.'

Hoewel van alle jaren materiaal is teruggevonden in de archieven, was het lang niet altijd compleet. Maas: ‘Van 1975 hebben we bijvoorbeeld alleen de filmpjes, wat er omheen is opgenomen in de studio is weg.' Maar dat is ook echt het enige dat niet is teruggevonden. In andere gevallen kon ontbrekend materiaal gelukkig wel worden aangevuld. ‘Vooral in de beginperiode werd er op film gedraaid. Als ze dan na de uitzending van het jaaroverzicht nog beelden wilden hergebruiken, werden die shots er gewoon uit geknipt. In de overzichten uit de jaren vijftig zitten echt gaten. Uit andere bronnen heeft Arturo dat materiaal of beelden die er heel dicht bij zitten opgeduikeld, zodat die gaten konden worden gevuld.' En dat was niet het enige probleem. ‘In sommige gevallen ontbrak de geluidsband met de voice-overs volledig. We zijn een speurtocht begonnen naar de presentatieteksten en de voice-overs. Die bleken bewaard te zijn gebleven op microfilm. Alle tekstvellen waarmee destijds werd gewerkt, zijn op microfilms gezet. Maar het apparaat waarmee je die kunt bekijken, is bij de verhuizing van de redactie naar de nieuwe nieuwsvloer zoekgeraakt. Uiteindelijk is het ergens in spelonk van het gebouw teruggevonden. Toen bleek er een kabeltje te missen. Ten slotte is ook dat opgelost en konden we de ontbrekende teksten opzoeken. Arturo heeft dat in een opslagruimte allemaal zitten bekijken en uittikken. Al die teksten hebben we opnieuw laten inspreken door nieuwslezer Gert Klück. Een hele klus, want de taal is erg veranderd. Hij moest zich daar echt op instellen.'

Aanpak

‘De toon is door de jaren heen informeler geworden', merkt Maas op. ‘Je ziet ook grote verschillen in de manier waarop onderwerpen werden aangepakt. In het begin waren het aan elkaar gemonteerde beelden met een sobere voice-over. Zakelijk, op het saaie af zouden we nu zeggen. Maar in de jaren vijftig keken mensen anders naar televisie. Het was toen toch een beetje een wonder dat je überhaupt bewegend beeld zag. Later wordt er veel meer met grafische middelen gewerkt en wordt er meer nagedacht over de aanpak. Op een gegeven moment, in de jaren zestig, komt er een presentator in beeld. Nog later worden het hele shows, avondvullende uitzendingen met publiek en de Skymasters, verschillende presentatoren en gasten. Daarna zijn er jaren waarin de presentator de wereld afreist naar plekken waar het nieuws zich heeft afgespeeld, dan zie je bijvoorbeeld Joop van Zijl in Sarajevo, Moskou, Washington, Israël en zo. Of dat juist het tegenovergestelde gebeurt: begin jaren negentig toen de virtual reality zich ontwikkelde zie je Joop in een virtuele studio staan waarin van alles om hem heen gebeurt, dat er eigenlijk niet is.'

Tijdgeest

Maas heeft een duidelijke opvatting over hoe een jaaroverzicht moet worden gemaakt. ‘Het moet zoveel mogelijk een beeld laten zien van het voorbije jaar, vind ik. Niet praten met mensen uit het nieuws over hoe het nu met ze gaat, maar gewoon het beeld z'n werk laten doen. Met zo min mogelijk commentaar. Onze Haagse redactie bijvoorbeeld kan dat goed: zonder voice-over teksten het verhaal van het jaar vertellen met beelden uit de Tweede Kamer en quootjes van politici. Leuk, want we zijn normaal gesproken bij het Journaal niet gewend om zo te werken. We leggen juist altijd veel uit, geven veel duiding. Maar dat zou je ook anders kunnen doen. Ik ben vaak eindredacteur van het Zes Uur Journaal, we hebben daarvoor een format ontwikkeld waarin we in de presentatietekst de essentie van het onderwerp pakken om het verhaal vervolgens zichzelf te laten ontrollen.'

Volgens Maas sluiten de jaaroverzichten steeds goed aan bij het gevoel van de tijd die ze weergeven. ‘Verslaggever Peer Ulijn maakt nu al een aantal jaren onderwerpen voor het jaaroverzicht met een beetje een knipoog. Die toon zie je ook wel in de jaren vijftig terug. Een beetje badinerend, vrolijk. Daarna is het veel serieuzer geworden, in de jaren zeventig waren het vaak loodzware uitzendingen. De jaren van het doemdenken, een en al kommer en kwel. Je kunt de tijdgeest van elk decennium in de jaaroverzichten goed terugvinden.'

Bas Nieuwenhuijsen

Foto: NOS/Jennie Jalvingh

De jaaroverzichten zijn te koop in boxen per decennium (€ 14,95 per box). Via de kranten is de volledige collectie te koop voor € 49,95. In het doosje voor 2009 zit een bon, waarmee in januari het jaaroverzicht van dit jaar kan worden opgehaald.