Kees Schaepman: ‘Als we aan democratie gaan doen, is het einde zoek’

Een vechter met lange tenen, maar ook een gentleman en een aimabel mens. Kees Schaepman, hoofdredacteur van de VPRO radio, vertrekt uit Hilversum.

Toen Kees Schaepman net eindredacteur was van De ochtenden en vertelde dat er een ‘besluit' was genomen, viel er een doffe stilte op de redactie. ‘Door wie dan wel?', wilde redacteur Ger Jochems weten. ‘Door mij natuurlijk', antwoordde Schaepman lichtelijk verbaasd. ‘Oh, maar zo doen we dat hier niet', reageerde producer Dini Bangma pinnig.

VPRO-directeur Peter Schrurs had hem ooit nog zo gewaarschuwd: ‘De VPRO is een dorp van zelfbenoemde notabelen.' Maar daar trok Schaepman zich weinig van aan, in overeenstemming met zijn motto: ‘Als we aan democratie gaan doen, is het einde zoek.' Zijn houding leidde bij VPRO radio, waar hij eerst eindredacteur was en later hoofdredacteur, tot de nodige conflicten. Hij was een generaal die moedig de strijd aanging, maar daarbij zijn soldaten wel eens vergat, viel op zijn afscheidsreceptie te beluisteren. Als een vergadering in vruchteloos gebabbel dreigde te verzanden, maakte hij daar snel een einde aan, met de ferme uitroep: ‘Churchill had dit heel anders aangepakt. Stalin trouwens ook.'

Fascinatie

Zijn fascinatie voor deze twee hoofdrolspelers uit de Tweede Wereldoorlog kwam niet geheel uit de lucht vallen. Hoe langer hij in dienst was van de VPRO radio, hoe meer medewerkers het begon op te vallen dat hij op maandagochtend wel erg vaak citeerde uit oorlogsboek zus of oorlogsboek zo. Schaepman koestert een jongensachtige voorliefde voor het historische strijdtoneel en kon daar in de weerbarstige Hilversumse praktijk vaak zijn voordeel mee doen. Strategieën uitzetten, onderhandelingstactieken bedenken, coalities sluiten. Op die manier wist hij de strijd vaak nog spannender te maken dan die al was en de VPRO-parels van Radio 1 - waaronder Argos, OVT, Holland Doc en Villa VPRO (de opvolger van De ochtenden) - een mooie plek te bezorgen in het vernieuwingsplan van zendercoördinator Laurens Borst. ‘Hij was een van mijn taaiste tegenstanders, maar daardoor hield hij me scherp', bekende Borst op Schaepmans afscheidsparty.

Schaepman liep op diezelfde party rond in een mooi blauw streepjespak (zonder das, dat wel) en daar is in VPRO-kring nog altijd moed voor nodig. Een man met goede manieren, een beetje deftige dictie (‘hij had Argos liever Aergos willen noemen', grapte oud-Vrij Nederland-hoofdredacteur Rinus Ferdinandusse), een aanhanger van ouderwetse deugden als op tijd komen en geen oude schoenen weggooien voor je nieuwe hebt, snel op zijn teentjes getrapt en dan heel boos.

Maar ook een man die zieke collega's belangstellend belde met: ‘En, hoe gaat het?' Iemand die er niet voor terugdeinst in de trein - naast de opvouwfiets zijn favoriete vervoermiddel - een onderuithangen de puber te sommeren zijn voeten van de bank te halen. ‘Ik ben wel eens gedwongen geweest een verkeersovertreder met fysiek geweld te attaqueren', vertrouwde hij ooit een collega toe.

Schaepman regeert altijd. Over de VPRO radio, de NVJ, over menige vrouw en vroeger over Vrij Nederland, aldus Schaepmans opvolger Gerard Walhof. ‘De laatste weken zei hij vaak: ‘Ik wil niet over mijn graf heen regeren'. Maar al gauw werd me duidelijk dat hij dat juist wel wilde. Ach, het zal wel in de familie zitten', vermoedde Walhof, daarbij verwijzend naar de afkomst van de scheidende VPRO hoofdredacteur: zijn oud-oom was de priester-politicus Herman Schaepman, oprichter van de Roomsch-Katholieke Staatspartij en voorvechter eind negentiende eeuw van de emancipatie van het katholieke volksdeel.

Activist

Kees Schaepman begon zijn loopbaan als Vrij Nederland-redacteur. Toen hij in 1974 solliciteerde en in zijn brief uiteenzette hoe goed hij het voor had met de wereld, krabbelde de toenmalige hoofdredacteur in de kantlijn: Weer zo'n activist!

Misschien kwam het door zijn activisme dat hij grote primeurs scoorde. Zo wist hij in 1981 te onthullen dat minister Kees van Dijk (CDA) van ontwikkelingssamenwerking eind jaren vijftig het Zuidafrikaanse apartheidsbeleid had verdedigd. Maar met evenveel gemak schreef hij over de Nederlanse porno-industrie waarbij hij, zo wist Ferdinandusse zich te herinneren, samen met co-writer de Vlaming Piet Piryns zich wekenlang terugtrok in een achterkamertje om met grote professionele precisie de afbeeldingen te bestuderen.

Beu

En nu gaat Schaepman weer terug naar de journalistiek. Het Hilversumse vergadercircus beu wil hij zich als freelancer opnieuw gaan toeleggen op de ambachtelijke kant van het vak. Met trots kijkt hij terug op zijn acht jaar bij de vrijzinnige, een omroep die er vroeger als Einzelgänger onder de zendgemachtigden niet voor terugdeinsde met Mongoolse neuszang de laatste radioluisteraar weg te jagen (althans in de ogen van toenmalig zendercoördinator Jan Westerhof), maar waar later waarachtig het inzicht doorbrak dat er moest worden samengewerkt en derhalve ook wel eens wat water bij de wijn moest.

‘Toen Chroesjtsjov vertrok, duwde hij zijn opvolger Brezjnev twee brieven in handen', memoreerde Schaepman ten afscheid. ‘Alleen te openen bij crises, waarschuwde Chroesjtsjov. Toen de eerste crisis zich aandiende las Brezjnev in brief nummer één: Geef je voorganger overal de schuld van. Bij de volgende crisis gaf de tweede brief als advies: Schrijf twee brieven en vertrek. Ik heb mijn opvolger Gerard Walhof zojuist twee brieven gegeven.'

Willem Pekelder

Foto: Josje Franken